Port Frederick

Шығу тегі және негізінің қалануы

АҚШ-тағы Порт-Фредерик шығанағының жағалауында орналасқан Хунахтың тарихы терең өткен заманға кетеді. Еуропалық зерттеушілер келгенге дейін Чичагов аралының солтүстігіндегі бұл жерлер тлинкит халқының (Xunaa Kwáan кланы) мекені болған. Ауызша деректерге сәйкес, олардың ата-бабалары жылжып келе жатқан мұздықтардың кесірінен қазіргі Глейшер-Бэй шығанағы аймағынан осында қоныс аударуға мәжбүр болған. Археологиялық олжалар бұл аймақта соңғы 10 000 жыл бойы адамның болғанын растайды.

Шығанақ ресми еуропалық атауын 1794 жылы шілдеде алды. Британдық Корольдік флоттың капитаны Джордж Ванкувер оны король Георг III-нің ұлы Адольфус Фредериктің құрметіне атады. Бұл кезеңде аймақ орыс, ағылшын және американдық теңізшілер сауда жасаған белсенді теңіз аң терісі кәсіпшілігінің аренасына айналды. XIX ғасырда Александр Барановтың жетекшілігімен орыс зерттеушілері бұл аумақтарды зерттеуді жалғастырды, бірақ сол кезеңде шығанақтың өзінде тұрақты елді мекендер тіркелген жоқ.

Қазіргі елді мекен XIX ғасырдың аяғында қалыптаса бастады. 1880–1890 жылдардағы эпидемиялардан туындаған тлинкит қауымдастықтарының шоғырлануы негізгі фактор болды. 1881 жылы пресвитериан миссиясы мен мектептің салынуы бұл жерді тұрақты әкімшілік және мәдени орталыққа айналдырды. Қорғалған шығанақтағы қолайлы географиялық орналасуы Хунахтың Аляскадағы маңызды балық аулау және сауда торабы ретінде тез қалыптасуына ықпал етті.

Негізгі оқиғалардың хронологиясы

АҚШ-тағы Хунах пен Порт-Фредерик шығанағының тарихы Алясканы игеру дәуірі мен балық өнеркәсібінің дамуын бейнелейтін оқиғаларға толы.

• 1794 жылғы шілде: Капитан Джордж Ванкувер шығанаққа британдық ханзаданың құрметіне Port Frederick атауын береді.
• 1869: Командор Р. У. Мид шығанақтың байырғы атауын — «Kom-tok Hon» — ресми түрде тіркейді.
• 1880: Northwest Trading Company алғашқы сауда дүкенінің ашылуы, бұл айырбастың дамуына серпін болды.
• 1881: Пресвитериандық үй миссиясы мен алғашқы мектептің негізінің қалануы, ағарту дәуірінің басталуы.
• 1880–1890: Халық санының азаюына және ауылдардың біртұтас орталыққа бірігуіне әкелген эпидемиялардың қайғылы кезеңі.
• 1901: Пошта бөлімшесінің ашылуы, бұл елді мекеннің ресми елді мекен мәртебесін бекітті.
• 1910: Аймақтың маңызды экономикалық серіктесіне айналған көршілес Питерсберг кентінің негізінің қалануы.
• 1912: Hoonah Packing Company консерві зауытының құрылысы, өнеркәсіптік дүркіреудің басталуы.
• 1923: Соғыстан кейінгі кезеңдегі экономикалық қиындықтарға байланысты зауыт жұмысының тоқтауы.
• 1934: Icy Strait Packing Company компаниясының басқаруымен өндірістің қайта жандануы.
• 1944: Қаланың көп бөлігін жойып жіберген және жаһандық қайта құруға себеп болған ауқымды өрт.
• 1920–1950 жж.: Орман өнеркәсібінің гүлденген кезеңі және аймақ порттары арқылы ағаш экспортының белсенді жүруі.

Дамудың негізгі кезеңдері

Хунах пен іргелес Порт-Фредерик шығанағының АҚШ-тағы даму жолы байырғы халықтардың дәстүрлі өмір салтынан индустриялық қоғамға көшумен сипатталады. Аймақтың экономикалық және әлеуметтік ландшафты сыртқы зерттеушілердің, миссионерлер мен өнеркәсіпшілердің әсерінен өзгерді.

Даму тарихындағы негізгі оқиғалар:

• Елді мекендердің шоғырлануы (1880–1890 жж.): Жойқын эпидемиялардан кейін тлинкиттердің бытыраңқы топтары біртұтас орталыққа бірікті, бұл заманауи қалалық қауымдастықтың қалыптасуына негіз болды.
• Миссия мен мектептің негізінің қалануы (1881): Жүйелі білім берудің басталуы және батыстық институттардың байырғы халыққа мәдени әсері.
• Балық кәсіпшілігін индустрияландыру (1912): Ірі консерві зауытының құрылысы маусымдық кәсіпшілікті ауқымды индустрияға айналдырып, аймақты жұмыс орындарымен және сыртқы нарықтармен байланыспен қамтамасыз етті.
• Ұлы өрт және қайта құру (1944): Мемлекеттік қолдаумен елді мекеннің тұрғын үй қоры мен инфрақұрылымының толық жаңаруына әкелген қайғылы оқиға.
• Орман өнеркәсібінің дүркіреп өсуі (1910–1950 жж.): Ағаш өңдеу орталығы көршілес Питерсбергте орналасқанымен, саланың экономикалық өрлеуі аймақтың бүкіл көлік және логистикалық желісінің дамуына серпін берді.
• Көлік қолжетімділігінің дамуы (1901): Пошта бөлімшесінің ашылуы және тұрақты қатынас елді мекеннің Аляска картасындағы маңызды әкімшілік және сауда торабы ретіндегі мәртебесін бекітті.

Дамудың қазіргі кезеңі өнеркәсіптік мұра мен экологиялық және мәдени туризмді дамыту арасындағы тепе-теңдікті сақтаумен сипатталады. Порт-Фредерик бүгінде байырғы мәдениеттің өзіндік ерекшелігін сақтай отырып, жаһандық экономикалық өзгерістерге қалай бейімделе алғанының жарқын айғағы болып табылады.

Сәулет мұрасы және елді мекеннің бейнесі

Порт-Фредерик шығанағы мен АҚШ-тағы Хунах қаласының айналасындағы аймақтың сәулеттік бейнесі Алясканың қатал климаты мен балық аулау өнеркәсібінің қажеттіліктерінің әсерінен қалыптасты. Мұнда Солтүстік-Батыстың жағалаудағы елді мекендеріне тән утилитарлы, бірақ өзінше эстетикалық ағаш сәулет стилі басым. Құрылыстың негізі тарихи тұрғыдан жоғары ылғалдылық пен желге төтеп бере алатын массивті ағаш конструкциялар болды.

1944 жыл қала құрылысындағы маңызды кезең болды, сол кезде апатты өрт ескі ғимараттардың көп бөлігін жойып жіберді. Кейінгі қалпына келтіру барысында федералды үкіметтің қолдауымен жаңа тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар салынды. Бұл ретте құрылысшылар дәстүрлі тлинкит сәулетінің элементтерін сақтауға тырысып, оларды сол кездегі заманауи жобаларға біріктірді, бұл елді мекенге ерекше мәдени рең берді.

Аймақтың негізгі сәулет нысандары:

• Пресвитериан миссиясы (1881): XIX ғасырдың аяғындағы қатал солтүстік америкалық шіркеу сәулеті стилінде салынған, сақталып қалған ең көне құрылыстардың бірі.
• Мектеп ғимараты (1881): Аймақты игерудің ерте кезеңіндегі білім беру инфрақұрылымының тарихи ескерткіші.
• Hoonah Packing Company консерві зауыты (1912): XX ғасырдың басындағы өнеркәсіптік сәулет үлгісі, ондаған жылдар бойы тұрғындар үшін тартылыс орталығы және экономиканың негізі болды.
• Northwest Trading Company дүкені (1880): Алясканың аң терісі мен теңіз байлығын игеру дәуірінің рухын бейнелейтін фронтирдің классикалық сауда ғимараты.

Бүгінгі таңда сәулеттік орта балық аулау дәуірінен мұқият сақталған өнеркәсіптік нысандар мен XX ғасырдың екінші жартысында салынған тұрғын үйлердің эклектикалық үйлесімі болып табылады. Ландшафтты осы аумақтың визуалды кодының ажырамас бөлігі болып қала беретін түпнұсқа ағаш айлақтар толықтырады.

Көрнекті тұлғалар

Порт-Фредерик шығанағын игеру және АҚШ-тағы Хунахтың қалыптасу тарихы осы өлкенің тағдырын айқындаған алғашқы ашушылардың, зерттеушілер мен кәсіпкерлердің есімдерімен тығыз байланысты.

• Капитан Джордж Ванкувер (1757–1798) — көрнекті британдық теңіз саяхатшысы, ол 1794 жылы шілдеде еуропалықтардың ішінен алғашқы болып шығанақты картаға түсіріп, оған ханзада Адольфус Фредериктің құрметіне ресми атау берді.
• Александр Баранов (1747–1819) — Америкадағы орыс колонияларының алғашқы бас билеушісі. Ол аң терісі кәсіпшілігі аясында Аляска жағалауын белсенді зерттеп, аймақтағы алғашқы сауда байланыстары үшін жағдай жасады.
• Командор Р. У. Мид (1837–1894) — АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицері, ол 1869 жылы шығанақтың түпнұсқа тлинкит атауын — «Kom-tok Hon» — тіркеп, тарих үшін сақтап қалды.
• Питер Дэниел (Питерс) — ирландиялық иммигрант және кәсіпкер, ол 1910 жылы көршілес Питерсберг қаласының негізін қалаған; оның ағаш кесу өнеркәсібіндегі қызметі бүкіл Александр архипелагының экономикалық өсуіне айтарлықтай әсер етті.
• Адольфус Фредерик, Кембридж герцогы (1774–1850) — Ұлыбритания королі Георг III-нің ұлы, оның құрметіне шығанақ аталған. Ол бұл жерлерге ешқашан бармаса да, оның есімі Алясканың географиялық тарихының бір бөлігіне айналды.

Xunaa Kwáan кланының көптеген көсемдерінің есімдері ресми жазбаша шежірелерде сақталмағанымен, олардың көшбасшылығы XIX ғасырдағы отарлау мен эпидемиялардың ең қиын кезеңдерінде тлинкит халқының аман қалуы мен шоғырлануында шешуші фактор болды.