Casper

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Каспер қаласының тарихы XIX ғасырдың ортасындағы Жабайы Батысты игеру дәуірімен тығыз байланысты. Бастапқыда бұл аумақ миграциялық жолдардың қиылысындағы маңызды стратегиялық пункт қызметін атқарды. Қаланың ізашары әскери пост болды, кейінірек лейтенант Каспар Коллинздің құрметіне Форт Каспер (Fort Caspar) деп өзгертілді.

Қаланың өзі ресми түрде 1888 жылы, бұл жер Fremont, Elkhorn and Missouri Valley Railroad теміржолының соңғы станциясы болған кезде құрылды. Атауына байланысты қызықты тарихи дерек бар: құжаттарды ресми тіркеу кезінде емле қатесі кетіп, «Caspar» орнына «Casper» деп жазылып кеткен. Бұл қате бекіп, қаланың ресми атауына айналды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің Вайоминг штатындағы екінші үлкен қалаға айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• География және өзен: Норт-Платт өзенінің жағасында орналасуы бұл жерді өткел үшін аса маңызды етті. Мұнда мыңдаған қоныс аударушылар жүріп өткен Орегон, Калифорния және Мормон жолдары түйісті.
• Теміржол: Теміржол желілерінің келуі Касперді уақытша өткелден фермерлер өз тауарларын шығысқа жібере алатын тұрақты сауда және логистика орталығына айналдырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Алғашқы жылдары Каспер экономикасы ауыл шаруашылығына негізделді. Қала айналадағы ранчерлерді өзіне тартып, қой шаруашылығы мен мал шаруашылығының өңірлік астанасына айналды. Сол кездегі мәдени өмір алғашқы қоныстанушылардың қатал тұрмысын ковбойлардың дәстүрлерімен ұштастыра отырып, фронтирге тән сипатта болды.

1890-жылдары әйгілі Солт-Крик (Salt Creek Oil Field) мұнай кен орнының ашылуы маңызды бетбұрыс болды. Бұл оқиға қаланың дамуына қуатты серпін беріп, Касперге «Жартасты таулардың мұнай астанасы» деген бейресми мәртебені бекітті және оның индустриалды келбетін ұзақ жылдарға қалыптастырды.

Фронтир дәуірі және негізінің қалануы

• 1847 жыл: Мормон қоныс аударушылары Норт-Платт өзені арқылы коммерциялық паром өткелін ұйымдастырып, болашақ қала аумағында алғашқы тұрақты бизнесті құрады.
• 1865 жыл: Платт көпіріндегі шайқаста лейтенант Каспар Коллинз қаза табады, оның құрметіне кейінірек әскери пост пен қаланың өзі аталады.
• 1888 жыл: Теміржол құрылысы осы жерге жетеді, бұл қаланың ресми негізі қалануын және жер учаскелерін сатудың басталуын білдіреді.
• 1889 жыл: Каспер ресми түрде қала (town) мәртебесін алып, алғашқы муниципалды басқаруды қалыптастырады.

XX ғасыр: Энергетикалық орталық және даму

• 1908 жыл: Солт-Крик кен орнында алғашқы ірі ұңғыманы бұрғылау өңірдегі ауқымды мұнай дүрлігісіне жол ашады.
• 1917 жыл: Ірі мұнай өңдеу зауыттарының ашылуы Касперді штаттың индустриалды орталығына айналдырады.
• 1925 жыл: Коллегиалды готика стиліндегі сәулет өнерінің жауһары ретінде танылған Натрона округінің орта мектебі (NCHS) ғимаратының құрылысы аяқталады.
• 1942 жыл: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалаушы экипаждар дайындалған Каспер армия авиабазасы (Casper Army Air Base) құрылады.
• 1949 жыл: Қала бүкіл Вайоминг штатының өмірін бірнеше аптаға тоқтатқан тарихи қарлы боранды бастан кешеді.
• 1950-жылдар: Қала маңында уранның белсенді өндірісі басталып, бұл Каспердің энергетикалық астана ретіндегі мәртебесін нығайтады.
• 1982 жыл: Мәдени және спорттық іс-шаралардың басты алаңына айналған Casper Events Center (қазіргі Ford Wyoming Center) ашылады.

Қазіргі тарих

• 2002 жыл: Жабайы Батыс қоныс аударушылары туралы естелікті сақтайтын Тарихи соқпақтарды түсіндіру ұлттық орталығы (NHTIC) өз есігін айқара ашады.
• 2017 жыл: Каспер «Ұлы американдық тұтылуды» бақылаудың негізгі нүктелерінің біріне айналып, тарихындағы рекордтық мөлшерде туристерді қабылдайды.

Қала дамуының басты белестері

Каспердің дамуы — бұл Жабайы Батыстағы өткелден бастап, Вайомингтің заманауи энергетикалық және сауда орталығына дейінгі трансформация тарихы. Қаланың қазіргі келбеті мен экономикасын айқындаған негізгі кезеңдерді келесі белестерге бөлуге болады:

• Теміржол революциясы (1888).
  Fremont, Elkhorn and Missouri Valley Railroad теміржолының келуі қала құраушы оқиға болды. Бұл қоныс аударушылардың уақытша лагерін тұрақты логистикалық торапқа айналдырып, мал мен жүннің жаппай экспортын бастауға мүмкіндік берді, бұл қаланың алғашқы экономикалық негізін қалады.
• Мұнай дүрлігісі және «кірпіш қаланың» салынуы (1910–1920 жж.).
  Солт-Крик кен орнын ауқымды игеру және мұнай өңдеу зауыттарының ашылуы халық санының күрт өсуіне алып келді. Бұл кезеңнің маңызы зор: дәл осы мұнай табысы қаланың тарихи орталығын бүгінгі күнге дейін сақталған күрделі тас ғимараттармен салуға мүмкіндік берді.
• Авиация және әскери мұра (1940 жж.).
  Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде армия авиабазасының құрылысы федералдық инвестициялар әкеліп қана қоймай, қалаға мұра ретінде Каспер-Натрона халықаралық әуежайын қалдырды. Бұл қаланың аймақтың көптеген басқа елді мекендері үшін қолжетімсіз көлік қатынасын қамтамасыз етті.
• Уран экспансиясы (1950–1970 жж.).
  Уран кен орындарының ашылуы Касперге «Энергетикалық астана» мәртебесін бекітті. Бұл экономиканы әртараптандыруға, тау-кен өндірісінде жаңа жұмыс орындарын ашуға және жаңа мамандарды орналастыру үшін қалалық инфрақұрылымды кеңейтуге алып келді.
• Экологиялық ревитализация (1990–2000 жж.).
  Ең маңызды қала құрылысы жобасы — жабылған Amoco мұнай өңдеу зауытының аумағын рекультивациялау. Ластанған өнеркәсіптік аймақтың көркем «Platte River Commons» саябағы мен «Three Crowns» гольф-клубына айналуы жерді сәтті қалпына келтірудің және қалалық ортаның сапасын жақсартудың үлгісі болды.
• Медициналық және сауда хабының қалыптасуы (2000 жж. – қазіргі уақыт).
  Соңғы онжылдықтарда Каспер қызмет көрсетудің өңірлік орталығы ретіндегі позициясын нығайтты. Wyoming Medical Center медициналық орталығының және сауда инфрақұрылымының кеңеюі қаланы бүкіл орталық Вайоминг тұрғындары үшін тартылыс нүктесіне айналдырып, экономиканың тек ресурстарды өндіруге тәуелділігін төмендетті.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Каспер сәулеті — оның экономикалық өрлеуінің тас шежіресі. АҚШ-тың Шығыс жағалауындағы қалалардан айырмашылығы, мұнда сіз отаршылдық зәулім үйлерді таба алмайсыз. Қаланың келбеті «энергетикалық дүрлігіс» толқындарына ілесе отырып, секіріспен қалыптасты, бұл XX ғасырдың басындағы салмақты классикадан бастап, модернизм дәуіріндегі бетон мен шыныға дейінгі стильдердің эклектикалық қоспасын тудырды.

«Мұнай дүрлігісі» дәуірі (1910–1930 жж.): Кірпіш және историзм

Алғашқы және ең маңызды сәулеттік қабат мұнайдан түскен табыс фронтирдің уақытша ағаш құрылыстарын күрделі ғимараттармен алмастыруға мүмкіндік берген кезде қалыптасты. Қала орталығы (Downtown) сол кездегі американдық коммерциялық құрылысқа тән қатаң және беделді көрініске ие болды.

• Коллегиалды готика: Қаланың нағыз маржаны — Натрона округінің орта мектебі (NCHS) ғимараты. 1920-жылдардың ортасында салынған ол сүйір аркаларымен, ашық түсті кірпішімен және терракоталық декорымен ерекшеленіп, ескі Англияның университет кампустарын еске түсіреді.
• Неоклассицизм және Коммерциялық стиль: Орталықтағы көптеген әкімшілік және банктік ғимараттар, мысалы, тарихи The Townsend қонақүйі немесе масон храмы, классицизм элементтерімен — симметриялы қасбеттермен, карниздермен және сенімділік пен мәртебені айқындайтын ұстамды декормен орындалған.

Модернизм және биік ғимараттар (1960–1980 жж.)

Уран және көмір өнеркәсібінің дамуымен байланысты екінші құрылыс дүрлігісі қалаға модернизм эстетикасын алып келді. Қала өзінің қаржылық қуатын көрсетуге тырысып, жоғары қарай өсе бастады.

• Интернационалдық стиль: Қала скайлайнының басты доминантасы Wells Fargo Tower мұнарасы (бастапқыда First Interstate Bank) болды. Бұл қаланың ең биік ғимараты, бетон мен күңгірт шыны қолданылған қатаң геометриялық стильде орындалып, Каспердің іскерлік орталығының символына айналды.
• Инженерлік функционализм: Қаланың үстіндегі қыратта орналасқан Ford Wyoming Center (бұрынғы Casper Events Center) құрылысы қаланың кез келген нүктесінен көрінетін, бұқаралық іс-шараларға арналған алып жабық кеңістікті құрып, заманауи инженерияның мүмкіндіктерін паш етті.

Қазіргі заман: Органикалық сәулет және ревитализация

Соңғы онжылдықтардағы қала құрылысы назарды монументалдылықтан ландшафтпен интеграциялануға және ескі аудандарды қалпына келтіруге аударды.

• Контекстуализм: Тарихи соқпақтарды түсіндіру ұлттық орталығы (NHTIC) ғимараты табиғатпен бәсекелеспей, оны толықтырып тұрған заманауи сәулеттің үлгісі болып табылады. Ғимарат формалары қоныс аударушылардың үсті жабылған арбаларының иіндеріне ұқсайды және төбелі шөлді пейзажға үйлесімді түрде кірігеді.
• Редевелопмент: Old Yellowstone District ауданы бұрынғы өнеркәсіптік қоймалар қаланың индустриалды рухын сақтай отырып, заманауи лофттарға, дүкендер мен қоғамдық кеңістіктерге айналатын бейімделгіш қайта пайдалану тәсілін көрсетеді.

Каспердің көрнекті тұлғалары

Каспер АҚШ тарихында, саясатында, ғылымында және спортында айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдардың отаны немесе үйі болды. Төменде өмірбаяны «Мұнай қаласымен» тығыз байланысты ең маңызды тұлғалар берілген.

• Каспар Коллинз (Caspar Collins)
  Әскери қайраткер, АҚШ армиясының лейтенанты (XIX ғасыр)
  Ол қаланың іргесі қаланғанға дейінгі дәуірде өмір сүрсе де, оның есімі ең алдымен маңызды. Коллинз 1865 жылы Платт көпіріндегі шайқаста қоныс аударушылардың жүк арбаларын құтқармақ болып қаза тапты. Дәл осы кісінің құрметіне (жазылуында бір әріп өзгертіліп) Каспер қаласы аталды.
• Дик Чейни (Dick Cheney)
  Саясаткер, АҚШ-тың 46-шы вице-президенті
  АҚШ-тың жаңа тарихындағы ең ықпалды саясаткерлердің бірі Касперде өсіп, жергілікті Натрона округінің орта мектебін бітірген. Ол Қорғаныс министрі және Ақ үй әкімшілігінің басшысы лауазымдарын атқарды, сондай-ақ Өкілдер палатасында Вайоминг атынан қатысты.
• Джеймс Риб (James Reeb)
  Дін қызметкері, азаматтық құқықтар үшін күрескер
  Каспердің тумасы, 1960-жылдары азаматтық құқықтар қозғалысының символына айналған унитариан дін қызметкері. Оның Сельмадағы (Алабама штаты) шерулер кезіндегі қайғылы қазасы ұлттық резонанс тудырып, 1965 жылғы Сайлау құқықтары туралы заңның қабылдануына ықпал етті.
• Пит Уильямс (Pete Williams)
  Журналист, тележүргізуші
  NBC News-тің әділет мәселелері бойынша бас тілшісі болып ұзақ уақыт жұмыс істеген танымал американдық журналист. Ол өз мансабын Касперде бастап, жергілікті радиостанция мен KTWO телеарнасында репортер және жаңалықтар директоры болып жұмыс істеді.
• Том Браунинг (Tom Browning)
  Кәсіби спортшы (бейсбол)
  Касперде өскен Бейсболдың бас лигасының (MLB) питчері. Ол 1988 жылы 16 қыркүйекте «Цинциннати Редс» командасы үшін «мінсіз ойын» (perfect game) өткізген лига тарихындағы 12-ші ойыншы болып, спорт тарихына енді.
• Марлан Скалли (Marlan Scully)
  Физик, ғалым
  Касперде туған, кванттық оптика және лазерлік физика бойынша маманданған әлемге әйгілі ғалым. Оның еңбектері кванттық механиканы түсінуге және лазерлік технологияларды дамытуға елеулі үлес қосты.