Eufaula

Негізін қалау және алғашқы деректер

Юфола тарихы еуропалық қоныс аударушылар пайда болғанға дейін көп уақыт бұрын басталады. Бастапқыда бұл жерлерді крик (мускоги) тайпалары мекендеген, ал қаланың атауы Крик конфедерациясына кіретін Eufaula тайпасынан шыққан. Қазіргі қоныс 1820-жылдары Чаттахучи өзенінің биік жағалауына алғашқы колонистер келген кезде қалыптаса бастады.

Қала ресми түрде 1832 жылы генерал Уильям Ирвиннің құрметіне Ирвинтон (Irwinton) атауымен тіркелді. Алайда, Джорджия штатындағы дәл осындай атаулы қалаға жіберілетін пошта жөнелтілімдерінің үнемі шатасуына байланысты, 1843 жылы тұрғындар бұл жерге тарихи үндіс атауын — Юфоланы қайтару туралы шешім қабылдады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуы оны маңызды аймақтық орталыққа айналдырған географиялық және экономикалық жағдайлардың сәтті үйлесіміне байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала Чаттахучи өзенінің үстіндегі биік жартаста (Bluff City) орналасқан. Бұл стратегиялық орын су тасқынынан қорғауды қамтамасыз етті және тамаша көрініс ашты.
• Өзен саудасы: XIX ғасырда Чаттахучи өзені аймақтың басты көлік артериясы болды. Юфола жүктер мен жолаушыларды тасымалдайтын пароходтар үшін негізгі портқа айналды, бұл коммерцияның жедел өсуіне түрткі болды.
• Көлік торабы: Өткелдер мен көпірлердің арқасында қала батысқа қарай бет алған қоныс аударушылар мен саудагерлер жолындағы маңызды нүктеге айналды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

XIX ғасырдың ортасында Юфола гүлденген сауда орталығына айналды. Қала экономикасы негізінен мақта саудасына және айналадағы құнарлы жерлерде орналасқан плантацияларға қызмет көрсетуге негізделді. Өзен портының арқасында жергілікті көпестер тауарларды тікелей әлемдік нарықтарға жібере алды, бұл айтарлықтай байлықтың жиналуына ықпал етті.

Экономикалық табыс қаланың архитектуралық бейнесінде де көрініс тапты. Ауқатты тұрғындар грек жаңғыруынан бастап итальяндалған стильге және викториялық эклектикаға дейінгі түрлі стильде сәнді зәулім үйлер тұрғызды. Бұл тарихи ғимараттардың көбісі бүгінгі күнге дейін сақталып, Юфола танымал «оңтүстік сүйкімділігінің» ерекше атмосферасын тудырады.

Тарихтың негізгі кезеңдері

• 1832 — Қоныс генерал Уильям Ирвиннің құрметіне Ирвинтон атауымен ресми түрде тіркелді.
• 1836 — Крик соғысы кезінде қала қоныс аударушыларды қорғау үшін бекініс пункті ретінде қызмет етеді.
• 1843 — Тұрғындар тарихи үндіс атауын қайтару және пошталық шатасуды болдырмау үшін атауды Юфола деп ресми түрде өзгертуге қол жеткізеді.
• 1861 — Азаматтық соғыстың басталуымен қала Конфедерация үшін маңызды жабдықтау орталығы және госпитальдық база болады.
• 1865 — Юфола Одақ әскерлерінің қиратуынан аман қалады: генерал Бенджамин Грирсон бітім туралы хабарды қала қақпасының алдында алады.
• 1874 — Сайлау кезінде аймақтағы Реконструкция дәуірінің аяқталуын көрсеткен «Юфоладағы бүлік» ретінде танымал ауқымды саяси толқулар орын алады.
• 1963 — АҚШ армиясының инженерлік корпусы Уолтер Ф. Джордж дамбасының құрылысын аяқтайды, нәтижесінде әйгілі Юфола көлі пайда болады.
• 1964 — Жыл құстарын және жергілікті экожүйені қорғау үшін Юфола ұлттық жабайы табиғат қорығы құрылды.
• 1966 — Мәдени туризмнің дамуына негіз болған тарихи үйлерге бірінші жыл сайынғы тур (Eufaula Pilgrimage) ұйымдастырылды.
• 1973 — Қаланың орталық тарихи ауданы (Seth Lore and Irwinton Historic District) АҚШ-тың Тарихи орындарының ұлттық тізіліміне енгізілді.
• 2000-жылдар — Қала ұлттық балық аулау турнирлерін тұрақты түрде өткізіп, өзінің «Басс аулаудың әлемдік астанасы» деген бейресми мәртебесін нығайтады.

Қаланың даму және өзгеру кезеңдері

Юфоланың эволюциясы — бұл сауда өзен портының Алабаманың заманауи туристік және мәдени орталығына айналу тарихы. Қаланың қазіргі бейнесі мен экономикасын анықтаған бірнеше негізгі кезеңді атап өтуге болады:

• «Мақта патшалығы» және өзен навигациясы дәуірі (XIX ғасырдың ортасы)
  Бұл кезеңде Юфола Чаттахучи өзеніндегі басты порт ретінде бекітілді.
  Маңызы: Мақта саудасынан жиналған капитал қазіргі уақытта қаланың архитектуралық мұрасының негізін құрайтын және мыңдаған туристерді тартатын зәулім үйлерді салуға мүмкіндік берді.
• Теміржолдың келуі (XIX ғасырдың соңы)
  Темиржол желілерінің құрылысы қаланы АҚШ-тың ірі өнеркәсіптік орталықтарымен байланыстырып, өзен көлігіне тәуелділікті азайтты.
  Маңызы: Бұл пароход қатынасы рөлінің төмендеуінен кейінгі экономикалық құлдыраудың алдын алды және жергілікті өнеркәсіп пен шағын өндірістің дамуына серпін берді.
• Тоқыма өнеркәсібінің дамуы (XX ғасырдың басы)
  Cowikee Mills сияқты ірі тоқыма фабрикаларының ашылуы ондаған жылдар бойы қала экономикасының негізі болды.
  Маңызы: Индустрияландыру жұмыс орындарын және халықтың тұрақты ағынын қамтамасыз етіп, қалаға Ұлы депрессияның қиын экономикалық кезеңдерінен аман өтуге мүмкіндік берді.
• Уолтер Ф. Джордж су қоймасының құрылуы (1963 жыл)
  АҚШ армиясының инженерлік корпусының дамба салуы үлкен Юфола көлінің (Lake Eufaula) пайда болуына әкелді.
  Маңызы: Бұл оқиға аймақтың географиясы мен экономикасын түбегейлі өзгертіп, қаланы «Басс аулаудың әлемдік астанасы» ретінде танымал балық аулау және су спорты курортына айналдырды.
• Тарихи мұраны сақтау қозғалысы (1965 жылдан бастап)
  Юфола мұра қауымдастығының (Eufaula Heritage Association) құрылуы және ескі үйлерге жыл сайынғы турлардың басталуы.
  Маңызы: Қала құрылысының екпіні жаңа құрылыстан реставрацияға ауысты. Бұл шешім бірегей тарихи орталықты бұзылудан сақтап қалды және қаланың ашық аспан астындағы мұражай ретіндегі брендін қалыптастырды.
• Экологиялық кластердің қалыптасуы (1964 жыл — қазіргі уақыт)
  Юфола ұлттық жабайы табиғат қорығының құрылуы.
  Маңызы: Қала экотуризм картасындағы маңызды нүктеге айналып, табиғат сүйер қауым мен орнитологтарды тартты, бұл туристік ағынды әртараптандырды.

Архитектуралық бейне және қала құрылысы

Юфола Ескі Оңтүстіктің ең жақсы сақталған қалаларының бірі болып саналады. Қала Азаматтық соғыс кезінде ауқымды қираулардан аман қалғандықтан, оның көшелері XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы американдық архитектураның тірі энциклопедиясы іспетті. Қала құрылысының құрылымы рельефке негізделген: тарихи орталық Чаттахучи өзенінің үстіндегі биік жартаста орналасқан, ал Брод-стрит (Broad Street) сияқты кең бульварлар қаланың өзенге бағытталған салтанатты қасбетін құрайды.

Негізгі архитектуралық стильдер мен дәуірлер

Юфола архитектурасы алдымен мақта саудасымен, содан кейін өнеркәсіп пен теміржолдың дамуымен байланысты қаланың экономикалық өркендеу кезеңдерін көрсетеді.

• Федералдық стиль және вернакулярлық архитектура (1830-жылдар)
  Қарапайымдылықпен, симметриямен және функционалдылықпен сипатталатын құрылыстың ерте кезеңі.
  Маңызды нысан: Таверна (The Tavern) — қаланың ең ескі сақталған құрылысы (1836 ж.), бастапқыда өзен саяхатшыларына арналған қонақүй қызметін атқарған.
• Грек жаңғыруы (Greek Revival) (1840–1860-жылдар)
  «Мақта патшалығы» дәуірінің символына айналған стиль. Ол монументалды ақ бағандармен, қатаң симметриямен және антикалық ғибадатханаларға ұқсайтын фронтондармен ерекшеленеді. Бай плантаторлар мен көпестер өз мәртебесін көрсету үшін осындай зәулім үйлер салған.
  Ерекшеліктері: Юфоланың осы кезеңдегі көптеген үйлерінде ыстық климатта желдету үшін биік төбелер мен үлкен терезелер бар.
• Итальяндалған стиль (Italianate) (1850–1880-жылдар)
  Төмен шатырлармен, сәндік кронштейндері бар кең карниздермен және тар биік терезелермен сипатталады. Бұл стиль тұрғын үй құрылысында да, қаланың коммерциялық орталығында да (Main Street) басым.
  Маңызды нысан: Фендалл Холл (Fendall Hall) — Оңтүстіктегі осы стильдің ең жақсы үлгілерінің бірі, өзінің сақталған тарихи интерьерлерімен және қабырға суреттерімен танымал.
• Викториялық эклектика (XIX ғасырдың соңы)
  Королева Анна мен Екінші Империя стильдерін қамтиды. Ғимараттар асимметриямен, мұнаралардың, эркерлердің, верандалардың болуымен және бай ағаш декорымен ерекшеленеді. Бұл үйлер соғыстан кейін экономика қалпына келіп, теміржол келген кезде көшелерді толтырды.
• Неоклассицизм (Neoclassical Revival) (XX ғасырдың басы)
  Классикалық формаларға оралу, бірақ неғұрлым зәулім және сәндік ауқымда.
  Маңызды нысан: Шортер зәулім үйі (Shorter Mansion) (1906 ж.) — қаланың архитектуралық маржаны. Ғимарат коринфтік бағандары бар айбынды портигімен ерекшеленеді және Юфола мұра қауымдастығының штаб-пәтері қызметін атқарады.

Тарихи аудандар

Қала құрылысының негізгі элементі — Сет Лор және Ирвинтон тарихи ауданы (Seth Lore and Irwinton Historic District). Бұл Алабамадағы ең ірі тарихи аудандардың бірі, ол АҚШ-тың Тарихи орындарының ұлттық тізіліміне енгізілген. Ол 700-ден астам ғимаратты қамтиды және орталықтың коммерциялық кірпіш ғимараттары ғасырлық емендер мен магнолиялардың көлеңкесіндегі тұрғын үйлермен үйлесім тапқан қалалық матаның бірегей тұтастығын көрсетеді.

Юфоланың көрнекті тұлғалары

Юфола мен оның айналасындағы Барбор округін осы өңірден шыққан саяси көшбасшылардың көптігіне байланысты жиі «Губернаторлар үйі» деп атайды. Дегенмен, қала тарихы тек саясаткерлерге ғана емес, сонымен қатар АҚШ тарихында із қалдырған мәдениет және өнер қайраткерлеріне де бай.

• Илай Симс Шортер II (Eli Sims Shorter II)
  Саясаткер, жер иеленуші, әскери қайраткер (XIX ғасыр)
  АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі және Азаматтық соғыс кезіндегі полковник. Алайда, қазіргі қала үшін оның басты еңбегі — әйгілі Шортер зәулім үйін (Shorter Mansion) салуы. Ол бастаған құрылысты қалыңдығы аяқтады, бүгінде бұл үй Юфоланың архитектуралық символы және мұражай болып табылады.
• Уильям Д. Джелкс (William D. Jelks)
  Алабаманың 33-ші губернаторы, журналист (1855–1931)
  Саяси мансабын бастамас бұрын Джелкс Eufaula Times газетінің иесі және редакторы болған. Губернатор ретінде ол XX ғасырдың басында штат конституциясын реформалауда шешуші рөл атқарды және Алабама мұрағаттары мен тарихы департаментінің құрылуына ықпал етті.
• Чонси Спаркс (Chauncey Sparks)
  Алабаманың 41-ші губернаторы, заңгер (1884–1968)
  «Бурбондық демократ» ретінде танымал Спаркс өмірінің көп бөлігін Юфолада заңгерлік тәжірибемен айналысып өткізді. Оның губернаторлық мерзімі Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарына сәйкес келді және ол штаттағы білім беру мен ауыл шаруашылығын қаржыландыруды айтарлықтай арттыруымен есте қалды.
• Марта Ривз (Martha Reeves)
  Әнші, Motown лейблінің жұлдызы (1941 ж.т.)
  R&B және поп-соул жанрындағы американдық музыканың аңызына айналған Юфола тумасы. Martha and the Vandellas тобының солисі ретінде ол «Dancing in the Street» және «Heat Wave» сияқты хиттерді орындап, Рок-н-ролл даңқ залына енді.
• Рубен Колб (Reuben Kolb)
  Саясаткер, аграршы (1839–1918)
  Юфоладағы танымал ферманың иесі Колб XIX ғасырдың соңында Алабамадағы популистік қозғалыстың көшбасшысы болды. Ол ауыл шаруашылығының жаңа дақылдарын (соның ішінде «Kolb's Gem» қарбыз сортын) енгізуімен және фермерлердің құқықтары үшін белсенді күресімен танымал болды.
• Лула Мэй Хардуэй (Lula Mae Hardaway)
  Ән мәтіндерінің авторы (1930–2006)
  Юфолада үлесші шаруалар отбасында дүниеге келген. Ол аңызға айналған музыкант Стиви Уандердің анасы және әндерінің авторы ретінде танымал. «I Was Made to Love Her» және «Signed, Sealed, Delivered I'm Yours» сияқты хиттерді жасауға қатысқаны үшін ол «Грэмми» сыйлығына ұсынылды.