Yonkers

Йонкерс тарихы — бұл голландтық отаршылдық иеліктің Нью-Йорк штатының маңызды өнеркәсіптік және мәдени орталығына айналуы туралы баяндау. Атауы голландтық құрметті лауазымнан шыққан қала, өзінің стратегиялық орналасуы мен алғашқы тұрғындарының іскерлігінің арқасында аймақтың дамуында маңызды рөл атқарды.

Қала тарихы мен оның атауының шығу тегі 1640-шы жылдардан, бұл жер голландтық отаршылдық иеліктің бір бөлігі болған кезден басталады. 1646 жылы голландтық заңгер және Жаңа Нидерландының алғашқы қоныстанушыларының бірі Адриан ван дер Донк мұнда үлкен жер телімін алды. Ол «Колендонк» (Донк колониясы) деп атаған иеліктің негізін қалады. Ван дер Донктың өзі голландтық құрметті Jonkheer лауазымымен белгілі болған, бұл «жас мырза» немесе «юнкер» дегенді білдіреді. Уақыт өте келе бұл сөз жергілікті айтылуда «Йонкерс» болып өзгеріп, болашақ қаланың атауына айналды.

Йонкерстің өсуі мен дамуы бірнеше өзара байланысты факторларға байланысты болды. Оның Гудзон өзені мен Непперхан өзенінің (қазір Со-Милл ретінде белгілі) тоғысқан жеріндегі стратегиялық тиімді географиялық орналасуы сауда үшін су жолдарына қолжетімділікті қамтамасыз етті және алғашқы мануфактуралар үшін энергия көзі болды. Бастапқыда Нью-Йоркке өнім жеткізетін фермерлік елді мекен болған Йонкерс тез арада өнеркәсіптік орталыққа айналды. Адриан ван дер Донк мұнда Жаңа Дүниедегі алғашқы ағаш тілу орындарының бірін салды. Кейінірек, XIX ғасырда қала әлемге өнертапқыш Элиша Отистің арқасында танымал болды, ол 1853 жылы өзінің қауіпсіз лифтін жасап шығарғаннан кейін мұнда әлемдегі алғашқы лифт фабрикасын ашты. Ван дер Донктың өзінің саяси ықпалы да маңызды болды, ол Жаңа Амстердам колониясындағы ықпалды тұлға болған, бұл оның иеліктерінің дамуына ықпал етті.

Бастапқыда-ақ Йонкерс байырғы американдықтар, сондай-ақ голландтық және ағылшын қоныстанушылары тұратын көпмәдениетті қоғам ретінде қалыптасты. Ван дер Донк байырғы халықтардың мәдениетіне қызығушылық танытып, олардың тілдері мен әдет-ғұрыптарын зерттеді. Ерте экономика ауыл шаруашылығына, ағаш тілу және ұн тарту диірмендеріне негізделді. Бұл іргетас қалаға кейінгі ғасырларда инновациялар мен өнеркәсіптік өндіріс орталығына айналуға мүмкіндік беріп, АҚШ тарихындағы маңызды орнын бекітті.

Йонкерс тарихындағы негізгі күндер

Йонкерс тарихы — бұл голландтық иеліктен Нью-Йорк штатындағы ең ірі қалалардың біріне дейінгі жол. Төменде оның дамуының негізгі белестері берілген.

• 1646 жыл — "Jonkheer" құрметті лауазымымен танымал Адриан ван дер Донк осы жерлерде иеліктің негізін қалайды, қала атауы да осыдан шыққан.
• 1682 жыл — Фредерик Филипсе зәулім Philipse Manor Hall үй-жайын салады, ол кейінірек маңызды тарихи ескерткішке айналады.
• 1779 жыл — Америка революциясы кезінде иелерінің лоялистерді қолдауына байланысты Philipse Manor Hall үй-жайы тәркіленеді.
• 1788 жыл — Йонкерс тауншипі (кенті) ресми түрде құрылды.
• 1849 жыл — Нью-Йоркпен теміржол қатынасының ашылуы, бұл қаланың өсуі мен индустрияландыруына қуатты серпін берді.
• 1853 жыл — Илайша Отис Йонкерсте Otis Elevator Company компаниясын құрып, әлемдегі алғашқы қауіпсіз лифтіні ойлап табады.
• 1854 жыл — Тауншиптің батыс бөлігі ауыл (Village of Yonkers) мәртебесін алады.
• 1872 жыл — Йонкерс ресми түрде қала (city) мәртебесін алады.
• 1874 жыл — Йонкерстің оңтүстік аумақтары Нью-Йоркке қосылып, Бронкстың бөлігіне айналады.
• 1888 жыл — Йонкерсте Америка Құрама Штаттарындағы ең көне деп саналатын Saint Andrew's гольф клубы құрылды.
• 1898 жыл — Йонкерс тұрғындары өз тәуелсіздігін сақтай отырып, Нью-Йоркке қосылуға қарсы дауыс береді.
• 1907 жыл — Лео Бакеланд Йонкерсте әлемдегі алғашқы толық синтетикалық пластик — бакелитті ойлап табады.
• 1942 жыл — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындары, соның ішінде Otis фабрикасы, әскери өндіріске бағытталады.

Йонкерстің дамуындағы негізгі кезеңдер

Йонкерстің дамуы оны аграрлық елді мекеннен ірі өнеркәсіптік, содан кейін заманауи қала маңындағы орталыққа айналдырған бірнеше бетбұрысты сәттермен ерекшеленеді. Бұл белестер оның экономикасын, мәдениетін және қалалық ландшафтын қалыптастырды.

• Өнеркәсіптік революция және Otis Elevator Company негізінің қалануы. 1853 жылы Илайша Отис қауіпсіз лифтіні ойлап тапқаннан кейін Йонкерсте өз компаниясын құрды. Бұл оқиға жаһандық индустрияның бастауы ғана емес, сонымен қатар қаланы АҚШ-тың жетекші өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналдырды. Otis зауыттары ең ірі жұмыс берушіге айналды, ал Йонкерс «Лифттер қаласы» деген лақап атқа ие болды.
• Теміржол құрылысы. 1849 жылы Гудзон-Ривер теміржол желісінің ашылуы индустрияландырудың катализаторы болды. Ол өнеркәсіптік тауарларды Нью-Йоркке және басқа аймақтарға тасымалдаудың жылдам әрі арзан әдісін қамтамасыз етті, сондай-ақ Йонкерсті ыңғайлы қала маңына айналдыру арқылы халық санының өсуіне ықпал етті.
• Бакелиттің ойлап табылуы. 1907 жылы химик Лео Бакеланд Йонкерстегі зертханасында әлемдегі алғашқы толық синтетикалық пластик — бакелитті ойлап тапты. Бұл қаланың инновациялар орталығы ретіндегі беделін нығайтып, жаңа ғылымды қажет ететін өндірістерді тартты.
• Қала мәртебесін алу және тәуелсіздікті сақтау. 1872 жылы Йонкерс ресми түрде қала болды, бұл оның қарқынды өсуін көрсетті. 1898 жылғы дауыс беру маңызды сәт болды, ол кезде тұрғындар Нью-Йоркке қосылудан бас тартты. Бұл шешім Йонкерске өзінің әкімшілік тәуелсіздігі мен бірегей болмысын сақтауға мүмкіндік берді.
• АҚШ-тағы ең көне гольф клубының негізінің қалануы. 1888 жылы Saint Andrew's гольф клубының құрылуы маңызды мәдени белес болды. Бұл Йонкерстің өмір сүру мен демалу үшін беделді орын ретіндегі мәртебесін бекітіп қана қоймай, оны американдық спорт тарихына енгізді.
• Соғыстан кейінгі трансформация. XX ғасырдың екінші жартысында, ауыр өнеркәсіп құлдырағаннан кейін, Йонкерс экономикалық қиындықтарға тап болды. Қала қызмет көрсету секторын, бөлшек сауданы дамытып және Нью-Йоркте жұмыс істейтіндер үшін маңызды тұрғын ауданға айнала отырып, әртүрлі экономикаға көше бастады.
• Жағалауды жаңғырту (ревитализация). XX ғасырдың соңынан бастап Йонкерсте Гудзон өзенінің бойындағы бұрынғы өнеркәсіптік аймақтарды қайта құру процесі белсенді жүріп жатыр. Қаңтарылып қалған фабрикалар мен қоймалар заманауи тұрғын үй кешендеріне, саябақтарға, мейрамханалар мен арт-кеңістіктерге жол беріп, қаланың келбетін түбегейлі өзгертіп, жаңа тұрғындар мен инвестицияларды тартуда.

Йонкерстің сәулеттік келбеті оның кішігірім отаршылдық елді мекеннен гүлденген өнеркәсіптік орталыққа және заманауи қалаға дейінгі тарихының көпқабатты шежіресі болып табылады. Түрлі дәуірлер қала құрылысындағы стильдер мен басымдықтардың өзгеруін көрсететін таңбалы ғимараттар мен тұтас аудандар түрінде өз ізін қалдырды.

Отаршылдық кезең және ерте даму (XVII–XVIII ғғ.)

Бұл дәуірдің ең көрнекті ескерткіші — 1680-ші жылдары құрылысы басталған Филипсе үй-жайы (Philipse Manor Hall). Бұл штаттағы ең көне ғимараттардың бірі, ол бастапқыда голландтық отаршылдық сәулет дәстүрінде салынған. Кейінірек, XVIII ғасырдың ортасында ол кеңейтіліп, рококо стиліндегі элементтермен толықтырылды, бұл оның иелерінің өсіп келе жатқан байлығы мен мәртебесін көрсетті. Бұл кезең Гудзон және Непперхан өзендерінің тоғысқан жеріндегі қала құрылысы торының негізін қалады.

Өнеркәсіптік өрлеу және викториандық дәуір (XIX ғ.)

Он тоғызыншы ғасыр Йонкерсті түбегейлі өзгертіп, оны ірі өнеркәсіптік орталыққа айналдырды. Бұл қарқынды өсу белсенді құрылыспен қатар жүрді. Осы уақыттың сәулеті утилитарлық қажеттіліктер мен викториандық эстетиканы бейнеледі.

• Өнеркәсіптік сәулет: Бүгінде Carpet Mills Arts District (CMAD) ретінде қайта жаңғыртылған кілем фабрикаларының кешендері сияқты ірі кірпіш фабрикалары бой көтерді. Бұл ғимараттар функционалдылығымен, табиғи жарықтандыруға арналған үлкен терезелерімен және берік конструкцияларымен ерекшеленді.
• Готикалық жаңғыру (Gothic Revival): Бұл романтикалық стиль шіркеулер мен қоғамдық ғимараттар үшін танымал болды. 1868 жылы салынған Біріккен әдіскерлер шіркеуі бұған жарқын мысал бола алады. Оған сүйір аркалар, витраждар және жоғарыға ұмтылу тән.
• Тұрғын үй құрылысы: Непперхан-авеню сияқты көшелердің бойында қаланың өсіп келе жатқан халқына арналған итальяндық стильден бастап королева Анна стиліне дейінгі викториандық стильдердің алуан түрлілігін көрсететін XIX ғасырдағы ғимараттар сақталған.

«Алтын ғасыр» дәуірі және боз-ар стилі (XIX ғ. соңы – XX ғ. басы)

Ғасырлар тоғысында, экономикалық өрлеу кезеңінде Йонкерсте көптеген американдық қалалардағыдай монументалды және салтанатты боз-ар (Beaux-Arts) стилі таралды. Классицизм мен француз ренессансынан шабыт алған бұл стиль азаматтық мақтаныш пен байлықты көрсету үшін өте қолайлы болды. Осы кезеңнің негізгі ғимараттары қала орталығының салтанатты бейнесін қалыптастырды:

• Йонкерс қалалық ратушасы (Yonkers City Hall): Қаланың және оның гүлденуінің символына айналған зәулім ғимарат.
• Йонкерс теміржол вокзалы (Yonkers Station): Қаланың көлік торабы ретіндегі маңыздылығын көрсететін боз-ар стилінің тағы бір тамаша үлгісі.
• Алдер саяжайы (Alder Manor): 1912 жылы салынған бұл жекежай мәрмәр залдарымен және соғылған темір элементтерімен сол кездегі сәнді тұрғын үй сәулетінің үлгісі болып табылады.

XX ғасыр және қазіргі заман: модернизмнен ревитализацияға дейін

XX ғасырда Йонкерс сәулеті жалпыұлттық үрдістерді ұстанды. Көршілес Нью-Йоркпен салыстырғанда ауқымы азырақ болса да, геометриялық пішіндері бар арт-деко стиліндегі ғимараттар пайда болды. Соғыстан кейінгі кезең анағұрлым функционалды модернистік ғимараттардың құрылысымен ерекшеленді. Дегенмен, XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы негізгі қала құрылысы үрдісі ревитализация (жаңғырту) болды. Гудзон өзенінің жағалауындағы бұрынғы өнеркәсіптік аймақтар белсенді түрде қайта құрылуда: ескі фабрикалардың орнына заманауи тұрғын үй кешендері, арт-кеңістіктер, саябақтар мен мейрамханалар келіп, тұрғындарға суға жол ашып, Йонкерстің жаңа, пост-индустриалды бейнесін жасауда.

Йонкерспен байланысты көрнекті тұлғалар

Йонкерс тарихтағы, ғылымдағы және өнердегі көптеген таңбалы тұлғалардың үйі немесе шығармашылық орны болды. Бұл адамдар қала өмірінде ғана емес, әлемдік мәдениетте де өшпес із қалдырды.

• Илайша Отис (Elisha Otis)
  Өнертапқыш және өнеркәсіпші
  Отис тарихқа әлемдегі алғашқы қауіпсіз лифтінің жасаушысы ретінде енді. 1853 жылы ол Йонкерсте Otis Elevator Company компаниясын құрды, ол қаланы ірі өнеркәсіптік орталыққа айналдырып, зәулім ғимараттар салуды мүмкін етіп, әлемдік сәулет өнерінің келбетін мәңгілікке өзгертті.
• Лео Бакеланд (Leo Baekeland)
  Химик және өнертапқыш
  Бельгиялық-американдық химик, ол 1907 жылы Йонкерстегі зертханасында алғашқы толық синтетикалық пластик — бакелитті ойлап тапты. Бұл жаңалық «пластик ғасырының» басталуына негіз болып, қаланың ғылыми инновациялар орталығы ретіндегі беделін нығайтты.
• Элла Фицджеральд (Ella Fitzgerald)
  Джаз әншісі
  «Джаздың бірінші ханымы» жастық шағын Йонкерсте өткізген. Қала оның мұрасын қастерлейді: мұнда оған қола ескерткіш орнатылған, ал жергілікті мектептердің бірі дауысы бүкіл әлемді баурап алған ұлы әртісті еске түсіріп, оның есімімен аталады.
• DMX (Earl Simmons)
  Рэпер және актер
  Йонкерсте өскен ықпалды хип-хоп орындаушысы, ол өз шығармашылығында қаланы жиі тілге тиек ететін. DMX өмір бойы өзінің кіші отанымен тығыз байланыста болды. Оның құрметіне қалада мурал орнатылған, ал ол Йонкерстегі Окленд зиратында жерленген.
• Джон Войт (Jon Voight)
  Актер
  «Түн ортасындағы ковбой» және «Үйге оралу» фильмдерімен танымал «Оскар» сыйлығының лауреаты, 1938 жылы 29 желтоқсанда Йонкерсте дүниеге келген. Ол Голливудтағы көрнекті актерлік мансабын бастамас бұрын осы қалада өскен.
• Стивен Тайлер (Steven Tyler)
  Музыкант, Aerosmith тобының вокалисі
  Аңызға айналған Aerosmith рок-тобының болашақ көшбасшысы тоғыз жасында Йонкерске көшіп келіп, жастық шағын осында өткізді. Дәл осы Йонкерсте ол мектепке барып, өзінің алғашқы тобын құрып, әлемдік даңққа барар жолда алғашқы қадамдарын жасады.
• Мэри Джей Блайдж (Mary J. Blige)
  Әнші және актриса
  «Хип-хоп соул ханшайымы», көптеген «Грэмми» сыйлығының иегері, балалық шағының бір бөлігін Йонкерстегі Schlobohm Houses тұрғын үй кешенінде өткізді. Бұл кезең оның өмірі мен шығармашылығына айтарлықтай әсер етті.