Greeneville

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Гринвилл Теннесси штатындағы ең көне қалалардың бірі болып саналады. Оның негізі 1783 жылы алғашқы қоныстанушыларды таза сумен қамтамасыз еткен Big Spring бастауының айналасында қаланды. Қала АҚШ-тың Тәуелсіздік соғысының көрнекті генералы Натаниэль Гриннің құрметіне аталған. Гринвилл 1795 жылы ресми қала мәртебесін алып, батыс аумақтарды игеру картасындағы маңызды нүктеге айналды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Гринвиллдің даму тарихы бірегей саяси және географиялық жағдайлармен тығыз байланысты:

• «Жоғалған штаттың» астанасы: 1785 жылдан 1788 жылға дейін Гринвилл мойындалмаған Франклин штатының астанасы болды. Капитолий ғимараты (бөренелі үйшік) жергілікті тұрғындардың өзін-өзі басқаруға деген ұмтылысының символына айналды.
• Географиялық орналасуы: Аппалачи тау бөктеріндегі құнарлы алқаптарда орналасуы фермерліктің дамуына ықпал етті және қаланы тауларды кесіп өтетін саяхатшылар үшін қолайлы аялдамаға айналдырды.
• Саяси маңыздылығы: Қала АҚШ-тың 17-ші президенті Эндрю Джонсонның тұрған жері және мансабының бастау алған жері ретінде АҚШ-тың саяси тарихында шешуші рөл атқарды.

Ерте кезеңдегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ерте кезеңдегі Гринвилл экономикасы ауыл шаруашылығына, саудаға және қолөнер өндірісіне негізделді. Жергілікті дүкендер мен шеберханалар, соның ішінде Эндрю Джонсонның әйгілі тігін шеберханасы төңіректегі елді мекендерге қызмет көрсетті. Мәдени тұрғыдан қала ағартушылық пен қоғамдық ой-пікір орталықтарының бірі ретінде ерекшеленді: мұнда Теннессидегі ең көне жоғары оқу орны Гринвилл колледжі (Tusculum University) негізі қаланды және аймақтағы алғашқы аболиционистік газеттер жарық көрді.

Тарихтың негізгі белестері

• 1783 жыл: Алғашқы еуропалық қоныстанушылар Big Spring бастауының жанына орналасып, болашақ қаланың негізін қалады.
• 1785 жыл: Гринвилл 1788 жылға дейін қысқа мерзім өмір сүрген мойындалмаған Франклин штатының астанасы болады.
• 1794 жыл: Теннесси штатындағы ең көне жоғары оқу орны — Гринвилл колледжінің (қазіргі Тускулум университеті) негізі қаланды.
• 1795 жыл: Гринвилл ресми түрде қала мәртебесін алып, Грин округінің әкімшілік орталығына айналады.
• 1826 жыл: Қалаға АҚШ-тың болашақ 17-ші президенті Эндрю Джонсон келіп, мұнда өзінің тігін шеберханасын ашады.
• 1861 жыл: Гринвилл конвенциясы өтеді, онда делегаттар Азамат соғысы алдында штаттың АҚШ құрамынан шығуын тоқтатуға сәтсіз әрекет жасайды.
• 1864 жыл: Әскери рейд кезінде қалада Конфедерацияның әйгілі генералы Джон Хант Морган қаза табады.
• 1875 жыл: Эндрю Джонсон қаладағы биік төбеге жерленді, бұл мемориалдық кешенді құрудың бастауы болды.
• 1906 жыл: Президенттің жерленген жері АҚШ Ұлттық зиратының ресми мәртебесін алады.
• 1942 жыл: Президент Франклин Рузвельт аймақтың мұрасын сақтау үшін Эндрю Джонсон ұлттық тарихи нысанын құру туралы жарлыққа қол қояды.
• 1947 жыл: Ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке бағытты өзгерткен ірі өндірістік кәсіпорындардың ашылуымен қаланың индустриялық өсуі басталады.
• 2011 жыл: Қала жойқын торнадоның соққысына ұшырап, бірқатар тарихи ғимараттар зақымданады, олар кейіннен қалпына келтірілді.

Даму және өзгерістер кезеңдері

Гринвиллдің эволюциясы — шағын шекаралық қоныстан Шығыс Теннессидің маңызды өнеркәсіптік және мәдени орталығына дейінгі жол. Қала дамуының негізгі кезеңдері көлік қолжетімділігінің өзгеруімен, экономикалық модельдердің ауысуымен және тарихи бейненің сақталуымен байланысты.

• Теміржолдың келуі (1850-жылдар): Теннесси мен Вирджинияның Шығыс теміржолының құрылысы Гринвиллді ірі өткізу нарықтарымен байланыстырды. Бұл оқиға қаланы жергілікті сауда нүктесінен маңызды көлік торабына айналдырып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын жеделдетті.
• Темекі өнеркәсібінің орталығы (XIX ғ. соңы – XX ғ.): Гринвилл Берли (Burley) сортты темекінің жетекші нарықтарының бірі ретінде танымал болды. Орасан зор темекі қоймаларының құрылысы өнеркәсіптік аудандардың сәулеттік бейнесін қалыптастырды және ондаған жылдар бойы аймақтың экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етті.
• Индустрияландыру және электроника дәуірі (XX ғасырдың ортасы): Magnavox компаниясы зауытының ашылуы аграрлық экономикадан өндірістік экономикаға көшуді білдірді. Гринвилл «теледидар корпустарының астанасы» ретінде танымал болды, бұл қалаға жаңа кадрларды тартып, тұрғын үй маңындағы аудандардың өсуіне ықпал етті.
• Тарихи орталықты жаңғырту (1990-жылдар – 2000-жылдар): General Morgan Inn қонақ үйі мен іргелес конференц-орталықтың ауқымды реконструкциясы даунтаунның қайта өрлеуіне серпін берді. Бұл қала құрылысы жобасы бірегей сәулетті сақтап қалуға және қала орталығын туризм мен қызмет көрсету саласына бағыттауға мүмкіндік берді.
• Заманауи мәдени инфрақұрылымның құрылуы (2004): Нисвонгер орындаушылық өнер орталығының (Niswonger Performing Arts Center) ашылуы қаланың мәдени өмірін аймақтық деңгейге шығарып, ірі гастрольдер мен білім беру бағдарламалары үшін алаң ұсынды.

Қала құрылысының қалыптасуы

Гринвиллдің сәулеттік бейнесі алғашқы қоныстанушылар үшін тартылыс орталығы болған Big Spring бастауынан бастап үйлесімді түрде қалыптасты. Қатаң жоспарлы торы бар қалалардан айырмашылығы, Гринвиллдің ерте құрылысы жер бедері мен ескі сауда жолдарын бойлай жүргізілді. XIX ғасырдың ортасындағы қала құрылысындағы шешуші фактор теміржолдың тартылуы болды, ол экономикалық орталықты ауыстырып, Бас көше (Main Street) мен Депо-стрит бойында тығыз коммерциялық құрылысты қалыптастырды.

Сәулет стильдері мен тарихи дәуірлер

Қала оның фронтирден өнеркәсіптік орталыққа дейінгі эволюциясын көрсететін стильдердің бірегей қоспасын сақтап қалған. Тарихи орталықта бірнеше негізгі сәулеттік бағыттарды байқауға болады:

• Халықтық сәулет және ерте кезең (XVIII ғ. соңы – XIX ғ. басы): Қарапайым, функционалды ғимараттармен сипатталады. Бұған Франклин штаты Капитолийінің репликасы — Жабайы Батысты игеру дәуірін бейнелейтін бөренелі үйшік, сондай-ақ Эндрю Джонсонның тігін шеберханасының ерте кірпіш сәулеті жарқын мысал бола алады.
• Федералды стиль (Federal Style): XIX ғасырдың басында басым болды. Симметриямен, қатаң сызықтармен және ұстамды декормен ерекшеленеді. Бұл стиль сол кездегі дәулетті қала тұрғындарының тұрғын үйлерінде, мысалы, Диксон-Уильямс особнягінде (Dickson-Williams Mansion) көрініс тапқан.
• Виктория дәуірі және Итальянат (XIX ғ. соңы): Теміржол бумы кезеңі қалаға сәнділік пен шойын элементтерін қолдануды алып келді. Қала орталығындағы (Downtown) коммерциялық ғимараттарда көбінесе итальянат стиліне тән кронштейндері бар карниздер мен аркалы терезелер кездеседі, бұл сауда орамының біртұтас ансамблін құрайды.
• Классикалық жаңғыру және неоклассицизм (XX ғ. басы): Тұрақтылық пен билікті көрсетуге арналған әкімшілік және қоғамдық ғимараттардан көрінеді. Осы кезеңдегі банктер мен сот ғимараттары бағаналарымен және монументалды қасбеттерімен ерекшеленеді.

Қала бейнесін қалыптастырған маңызды ғимараттар

Гринвиллдің бірқатар құрылыстары жай ғана сәулет ескерткіштері емес, сонымен қатар қаланы қалыптастырушы доминанттар болып табылады:

• General Morgan Inn: 1880-жылдары теміржол депосының жанында салынған бұрынғы Grand Central қонақ үйі. Бұл айбынды кірпіш ғимарат теміржол дәуіріндегі қонақжайлылық пен экономикалық өркендеудің символына айналды.
• Диксон-Уильямс особнягі (Dickson-Williams Mansion): 1821 жылы салынған бұл үй аймақтағы федералды стильдің эталоны болып табылады және өзінің ерекше бұрандалы баспалдағымен танымал.
• Грин округінің сот ғимараты (Greene County Courthouse): XX ғасырдың басында тұрғызылған қазіргі ғимарат американдық азаматтық сәулет дәстүрлерін сақтайды және орталық алаңның көрнекі тірегі қызметін атқарады.
• Тарихи орталық шіркеулері: XIX ғасырдағы бірнеше ғибадатхана, соның ішінде Әулие Джеймс Епископалды шіркеуі мен Пресвитериан шіркеуі, қала панорамасына өздерінің шпильдерімен және сүйір терезелерімен неоготика (Gothic Revival) элементтерін қосады.

Саяси және әскери қайраткерлер

• Эндрю Джонсон (Andrew Johnson) — АҚШ-тың 17-ші президенті.
  Гринвилл Джонсон үшін туған үйіне айналды, ол мұнда өзінің тігін шеберханасын ашып, олдерменнен бастап мемлекет басшысына дейінгі жолды жүріп өтіп, саяси мансабын бастады. Қалада оның өмірі мен мұрасына арналған ұлттық тарихи нысан орналасқан.
• Дэви Крокетт (Davy Crockett) — аңызға айналған ізашар, сарбаз және саясаткер.
  Әйгілі «жабайы шекара патшасы» Грин округінде, Ноличики өзенінің жағасында дүниеге келген. Ол бүкіл елге танымал болса да, оның тамыры мен алғашқы жылдары осы өлкенің тарихымен тығыз байланысты.
• Джон Хант Морган (John Hunt Morgan) — Конфедерация кавалериясының генералы.
  Азамат соғысы кезіндегі «Конфедерация найзағайы» атанған әйгілі қолбасшы. Оның өмірі 1864 жылы Гринвиллде, Уильямс особнягінде жасырынып жүргенде Одақ әскерлерінің кенеттен жасаған шабуылы кезінде қайғылы жағдайда үзілді.

Ағартушылар мен меценаттар

• Сэмюэл Доак (Samuel Doak) — діни қызметкер және білім беру ізашары.
  Гринвилл маңында Теннесси штатындағы осы күнге дейін жұмыс істеп тұрған ең көне жоғары оқу орны — Тускулум колледжінің (Tusculum University) негізін қалаған көрнекті ағартушы.
• Хезекия Балч (Hezekiah Balch) — пресвитериан діни қызметкері және педагог.
  1794 жылы Гринвилл колледжін құрудың бастамашысы. Оның білім беруді дамытуға қосқан үлесі қаланы Батысты игерудің алғашқы кезеңдерінде маңызды интеллектуалды орталыққа айналдырды.
• Скотт Нисвонгер (Scott Niswonger) — заманауи кәсіпкер және филантроп.
  Қаланың қазіргі бейнесіне зор ықпал еткен бизнесмен. Оның қорының арқасында Орындаушылық өнер орталығы (Niswonger Performing Arts Center) салынып, жергілікті аурухана жаңғыртылды.