Fullerton

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Фуллертон тарихы 1887 жылдан бастау алады. Анахаймның солтүстігіндегі жерлерден әлеуетті көрген ағайынды Джордж және Эдвард Америдж қаланың негізін қалаушылар болып саналады. Олар көлік инфрақұрылымын дамытуға бәс тігіп, 430 акр аумақты сатып алды.

Қала өз атауын «Santa Fe» теміржолымен байланысты жер компаниясының агенті Джордж Х. Фуллертонның құрметіне алды. Дәл осы кісі осы аумақ арқылы теміржол желілерінің төселуін қамтамасыз етті, бұл елді мекен тағдырындағы шешуші сәт болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Фуллертонның қарқынды дамуына географиялық және экономикалық факторлардың сәтті үйлесімі ықпал етті:

• Теміржол қатынасы: 1888 жылы алғашқы жолаушылар поезының келуі қаланы Лос-Анджелеспен және басқа аймақтармен байланыстырып, сауда мен миграцияға жол ашты.
• Географиялық орналасуы: Құнарлы топырағы бар шуақты Ориндж округінде орналасуы аграрлық сектор үшін тамаша негіз жасады.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Фуллертон экономикасы ауыл шаруашылығы мен ресурстарды өндіруге негізделді. Өсудің негізгі қозғаушы күштері мыналар болды:

• Цитрустық дақылдар мен жаңғақтар: Қала өзінің кең апельсин тоғайларымен (әсіресе «Валенсия» сортымен) және грек жаңғағы плантацияларымен танымал болды. Ұзақ уақыт бойы ауыл шаруашылығы басым сала болып қалды.
• Мұнай дүмпуі: 1880-жылдары маңайдағы төбелерден мұнайдың табылуы және одан кейінгі өндірістің дамуы аймаққа инвестициялар мен жұмысшыларды тартты.

Фуллертон қала мәртебесін (инкорпорация) 1904 жылы алды. Алғашқы кезеңдердің өзінде тұрғындар білім мен мәдениетке үлкен көңіл бөлді, бұған 1913 жылы Калифорниядағы ең көне үздіксіз жұмыс істейтін қоғамдық колледж — Фуллертон колледжінің ашылуы дәлел бола алады.

Қала дамуының хронологиясы

• 1887 — Ағайынды Джордж және Эдвард Америдж Анахаймның солтүстігінде болашақ қаланың негізін қалап, қоныс орнатады.
• 1888 — Фуллертонға «Santa Fe» теміржолының алғашқы жолаушылар поезы келіп, аймақты Лос-Анджелеспен байланыстырады.
• 1904 — Фуллертон ресми түрде инкорпорацияланған қала мәртебесін алып, жеке муниципалдық басқаруын қалыптастырады.
• 1913 — Калифорния штатындағы ең көне үздіксіз жұмыс істейтін қоғамдық колледж болған Фуллертон колледжі өз есігін айқара ашады.
• 1924 — Қаланың итальяндық стильде салынған сәулеттік інжу-маржаны Fox Fullerton театрының ашылуы өтті.
• 1930 — Испандық отаршылдық жаңғыру стиліндегі тарихи теміржол депосы ғимаратының құрылысы аяқталды.
• 1946 — Лео Фендер қалада Fender Electric Instrument Company компаниясының негізін қалайды, онда көп ұзамай аңызға айналған электрогитаралар жасалады.
• 1957 — Уақыт өте келе жүйенің ең ірі жоғары оқу орындарының біріне айналған Фуллертондағы Калифорния штаты университеті (CSUF) құрылды.
• 1965 — Маккенталер отбасының тарихи иелігі өнер мен білім берудің маңызды алаңына айналған Мәдени орталыққа айналды.
• 1979 — Университет жанынан өсімдіктердің сирек түрлерін сақтайтын ауқымды ботаникалық бақ — Фуллертон дендрарийі ашылды.
• 1990-жылдар — Тарихи орталықты (Downtown Fullerton) ревитализациялаудың белсенді кезеңі басталып, ауданды танымал демалыс және ойын-сауық аймағына айналдырды.

Қала дамуының негізгі кезеңдері

Фуллертон тарихы — бұл ауылшаруашылық алқаптарынан қазіргі заманғы білім беру және мәдени орталыққа дейінгі жол. Төменде қаланың келбеті мен экономикасын анықтаған негізгі кезеңдер берілген:

• Теміржол серпіні (1880 жылдар). Santa Fe теміржолының келуі қаланың негізін қалаудың басты катализаторы болды. Бұл оқиға аумақты шалғайдағы ранчодан стратегиялық көлік торабына айналдырып, фермерлерге ұлттық нарықтарға шығуға мүмкіндік берді және миграцияның алғашқы толқынын ынталандырды.
• Аграрлық дәуір және «Валенсия» (20-ғасырдың басы). Фуллертон цитрустық дақылдарды, әсіресе «Валенсия» сортты апельсиндерді өсіру орталықтарының бірі ретіндегі мәртебесін бекітті. Ауыл шаруашылығы ондаған жылдар бойы қала ландшафтын қалыптастырып, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етті, өңдеуші кәсіпорындар үшін негіз жасады.
• Мұнай индустрияландыруы (1920 жылдар). Айналадағы төбелерде мұнайдың белсенді өндірілуі экономиканы әртараптандырды. Бұл өнеркәсіптік инвестицияларды тартып, тек егінге ғана тәуелділікті азайта отырып, жұмысшы халықтың өсуіне ықпал етті.
• Fender музыкалық революциясы (1940 жылдар). Лео Фендердің Фуллертонда өз шеберханасын ашуы қаланы әлемдік мәдениет тарихына мәңгілікке енгізді. Мұнда аңызға айналған Telecaster және Stratocaster гитаралары жасалды, бұл қаланы музыка индустриясы үшін маңызды орынға айналдырды.
• Білім беру кластерінің қалыптасуы (1950 — 1960 жылдар). Фуллертон колледжінің кеңеюі және Калифорния штаты университетінің (CSUF) ашылуы қаланың демографиясы мен атмосферасын түбегейлі өзгертті. Фуллертон жастарды тартып, экономикалық назарды қызмет көрсету және білім саласына аудара отырып, «университет қаласына» айналды.
• Аэроғарыштық және технологиялық серпіліс (20-ғасырдың екінші жартысы). Hughes Aircraft бөлімшесі сияқты ірі кәсіпорындардың орналасуы қаланы аэроғарыш және қорғаныс өнеркәсібінің маңызды орталығына айналдырды. Бұл мыңдаған жоғары технологиялық жұмыс орындарын қамтамасыз етіп, орта таптың өсуіне ықпал етті.
• Тарихи орталықты ревитализациялау (1990 жылдардан қазіргі уақытқа дейін). Даунтаунды қалпына келтіру бағдарламасы (SOCO District) көне ғимараттарға жаңа тыныс бере отырып, сәулет мұрасын сақтауға мүмкіндік берді. Орталықтың мейрамханалар, бутиктер мен ойын-сауық аймағына айналуы Фуллертонды бүкіл Ориндж округі үшін танымал демалыс орнына айналдырды.

Сәулеттік келбеті және қала құрылысы

Фуллертон сәулеті көршілес Ориндж округінің көптеген қалаларынан 20-ғасырдың басындағы тарихи құрылыстың айтарлықтай қабатын сақтап қалуымен тиімді ерекшеленеді. Қала соғыстан кейінгі қарқынды өсу дәуірінде толығымен қайта салынбаған, соның арқасында оның келбетінде тарихилық пен заманауилық үйлесімді өмір сүреді.

Испандық отаршылдық жаңғыру (1910–1930 жылдар)

Бұл стиль тарихи орталықта басымдыққа ие және «ескі Фуллертонның» визуалды кодын анықтайды. Цитрустық магнаттардың гүлдену дәуірі мен мұнай дүмпуі романтизацияланған испандық Калифорния бейнесінің танымалдылығымен тұспа-тұс келді.

• Сипатты белгілері: Ақ сыланған қабырғалар, қызыл черепицалы шатыр, аркалы ойықтар, соғылған темір және ішкі аулалар (патио).
• Маңызды нысандар:
  • Маккенталер мәдени орталығы (The Muckenthaler Cultural Center): 1924 жылы төбеде салынған бұрынғы жеке резиденция. Бұл тұрғын үй сәулетіндегі итальяндық және испандық ықпалдың эталондық мысалы.
  • Санта-Фе теміржол депосы (Santa Fe Depot): 1930 жылы салынған, өзінің массивті аркалары мен черепицалы шатырымен қаланың ең танымал символдарының бірі болып қала береді.
  • Калифорния қонақ үйі (The California Hotel): Бұрынғы Villa del Sol қонақ үйі, қазіргі сауда-кеңсе кешені, жайлы ішкі ауласымен ескі Калифорния атмосферасын сақтап қалған.

Эклектика және Италиялық Ренессанс (1920 жылдар)

1920-жылдардағы экономикалық өрлеу кезеңінде қоғамдық ғимараттар еуропалық классика элементтерін қарызға ала отырып, монументалдылық пен әсемдікке ұмтылды.

• Fox Fullerton Theatre (1925): Қаланың інжу-маржаны. Ғимарат итальяндық ренессанс пен испандық отаршылдық стилінің белгілерін біріктіреді. Оның қасбеті мен интерьері киносеанстар мен водевильдерге келушілер үшін ескі әлем атмосферасын жасауға арналған.
• Plummer Auditorium: Мозаикалық панноларымен және айбынды көрінісімен танымал, итальяндық сәулет элементтері бар испандық жаңғыру стиліндегі ғимарат.

Модернизм және Брутализм (1950–1970 жылдар)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Фуллертон халық санының күрт өсуін бастан кешіріп, білім беру орталығына айналды. Бұл құрылысқа жаңа тәсілдерді талап етті, бұл оқу орындары мен азаматтық ғимараттардың сәулетінде көрініс тапты.

• Фуллертондағы Калифорния штатының университеті (CSUF): Университет кампусы 1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардағы модернизм эволюциясын көрсетеді. Көптеген ғимараттар қатаң геометриялық формалармен, бетон мен шыныны қолданумен сипатталады, бұл брутализм мен интернационалдық стильге сілтеме жасайды.
• Хант кітапханасы (Hunt Branch Library): Танымал сәулетші Уильям Перейра жобалаған бұл ғимарат өзінің жеңілдігімен, ашық кеңістіктерімен және айналадағы ландшафтпен интеграциясымен ғасыр ортасындағы модернизмнің (Mid-Century Modern) жарқын мысалы болып табылады.

Тұрғын үй құрылысы: Крафтсман және Бунгало

Қала орталығының айналасындағы тұрғын аудандар (әсіресе Харбор бульварынан батысқа және солтүстікке қарай) 20-ғасырдың басындағы американдық аз қабатты сәулет өнерінің ашық аспан астындағы мұражайы болып табылады.

• Калифорниялық бунгало (Craftsman Bungalows): Төмен еңісті шатырлары, кең верандалары және табиғи ағаш пен тасты қолдануымен ерекшеленетін үйлер. Бұл стиль 1920-жылдарға дейін танымал болды және «Өнер және қолөнер» философиясын көрсетті.

Заманауи қала құрылысы және ревитализация

Соңғы онжылдықтарда Фуллертонның қала құрылысы саясаты мұраны сақтауға және бейімделген қайта пайдалануға (adaptive reuse) қарай ойысты.

• SOCO ауданы (South of Commonwealth): Теміржол бойындағы бұрынғы қоймалар мен гараждар индустриалды кірпіш стилін сақтай отырып, бірақ оны жаңа функциямен толтыра отырып, мейрамханаларға, барларға және лофттарға айналдырылды.

Фуллертонның көрнекті тұлғалары

Фуллертон музыка, кино, саясат және бизнес саласында әлемдік танымалдылыққа ие болған көптеген адамдар үшін үй, оқу орны немесе бастапқы алаң болды. Міне, есімдері қала тарихымен тығыз байланысты негізгі тұлғалардың тізімі:

• Лео Фендер (Leo Fender) — Өнертапқыш және кәсіпкер
  Қазіргі заманғы музыка тарихындағы ең маңызды тұлғалардың бірі. Дәл Фуллертонда ол Fender Electric Instrument Manufacturing Company компаниясының негізін қалады. Мұнда рок-н-роллдың дыбысын өзгерткен аңызға айналған Telecaster және Stratocaster электрогитаралары жасалып, өндіріске жіберілді.
• Ағайынды Джордж және Эдвард Америдж (George and Edward Amerige) — Қаланың негізін қалаушылар
  1887 жылы жер сатып алып, болашақ қаланың жоспарын сызған Массачусетстік астық саудагерлері. Олардың теміржолмен ынтымақтастық мәселелеріндегі көрегендігі Фуллертонның экономикалық табысын қамтамасыз етті.
• Гвен Стефани (Gwen Stefani) — Әнші, ән авторы, дизайнер
  Әлемге әйгілі No Doubt тобының солисі және жеке орындаушы Фуллертонда дүниеге келген және Фуллертондағы Калифорния штатының университетінде (CSUF) оқыған. No Doubt тобы осы өңірде құрылып, Ориндж округінің әйгілі ска-панк сахнасының бөлігіне айналды.
• Ричард Никсон (Richard Nixon) — АҚШ-тың 37-ші президенті
  Никсон көршілес Йорба-Линдада туғанымен, оның жастық шағы Фуллертонмен тығыз байланысты. Ол мұнда туыстарының үйінде тұрып, Фуллертон орта мектебін (Fullerton Union High School) бітірді, онда ол өзін үздік шешен және студент ретінде көрсетті.
• Кевин Костнер (Kevin Costner) — Актер, режиссер, «Оскар» сыйлығының иегері
  «Қасқырлармен билеу» және «Оққағар» фильмдерінің жұлдызы Фуллертондағы Калифорния штаты университетінің (CSUF) түлегі. Бір қызығы, ол бастапқыда маркетинг пен қаржыны оқыған, бірақ дәл университет жылдарында актерлік шеберлік сабақтарын ала бастаған.
• Джеймс Кэмерон (James Cameron) — Кинорежиссер, сценарист
  «Титаник» пен «Аватардың» авторы бұл ауданға жасөспірім кезінде көшіп келген. Ол кинематографияға бет бұрмас бұрын Фуллертон колледжінде (Fullerton College) физиканы оқыған.
• Томми Ласорда (Tommy Lasorda) — Спорт менеджері
  Бейсбол даңқ залына енген «Лос-Анджелес Доджерс» бейсбол командасының аңызға айналған менеджері. Ласорда Фуллертонда 50 жылдан астам тұрып, өмірінің соңына дейін жергілікті қоғамдастықтың белсенді мүшесі болды.