Fresno

Фресно қаласы 1872 жылы Central Pacific Railroad компаниясының теміржол станциясы ретінде негізі қаланды. Испан тілінен аударғанда «шаған» дегенді білдіретін атауын ол Сан-Хоакин өзенінің жағасында осы ағаштардың көп болуына байланысты алды. Бастапқыда бұл шағын қоныс болды, бірақ оның құнарлы алқаптағы стратегиялық орналасуы тез арада жаңа тұрғындарды тартты. Фресно қала мәртебесін ресми түрде 1885 жылы алды.

Алғашқы онжылдықтарда Фресноның қарқынды дамуына бірнеше негізгі факторлар ықпал етті. Оның құнарлы Калифорния алқабының (San Joaquin Valley) қақ ортасында орналасуы ауыл шаруашылығы үшін тамаша жағдайлар жасады. Теміржол станциясының пайда болуы өсімнің басты катализаторы болып, аймақты бүкіл елдегі нарықтармен байланыстырды және өнімді тасымалдау үшін сенімді жолды қамтамасыз етті. Сонымен қатар, суару жүйелерін енгізу құрғақ жерлерді әлемдегі ең өнімді ауылшаруашылық аймақтарының біріне айналдыруға мүмкіндік берді, бұл экономикалық серпіліске ықпал етті.

Бастапқы кезден-ақ Фресно экономикасы ауыл шаруашылығымен тығыз байланысты болды. Негізі қаланғаннан кейін көп ұзамай қала жүзімді сәтті өсіруінің арқасында «әлемнің мейіз астанасы» ретінде танымал болды. Сонымен қатар, аймақ бадам, қызанақ және басқа да дақылдарды өндірумен әйгілі болды. Бұл аграрлық өркендеу қалаға әлемнің түкпір-түкпірінен көптеген иммигранттарды, соның ішінде Қытайдан келген жұмысшыларды, Германия мен Скандинавиядан келген фермерлерді, сондай-ақ Армения мен Жапониядан келген қоныс аударушыларды тартты, бұл көпұлтты және мәдени жағынан әртүрлі қауымдастықты қалыптастырды.

Фресно тарихындағы маңызды белестер

• 1856 жыл — Фресно округі құрылды, оның әкімшілік орталығы Миллертон қаласы болды.
• 1872 жыл — Central Pacific Railroad компаниясы бидай алқабында Фресно теміржол станциясының негізін қалады, бұл қазіргі қаланың бастауы болды.
• 1874 жыл — Халық санының өсуіне және Миллертондағы су тасқыны қаупіне байланысты округтің әкімшілік орталығы Фресноға көшірілді.
• 1884 жыл — Алғаш рет Big Fresno Fair жәрмеңкесі өткізілді, ол уақыт өте келе ірі жыл сайынғы оқиғаға айналды.
• 1885 жыл — Фресно ресми түрде қала мәртебесін (incorporated city) алды.
• 1894 жыл — Фресноның әйгілі су мұнарасы салынды, ол бүгінде тарихи ескерткіш болып табылады.
• 1901 жыл — Қалада Fresno City Railway электр трамвайлары жүйесі іске қосылды.
• 1906 жыл — Сицилиялық иммигрант Бальдассаре Форестье 40 жыл бойы жасайтын бірегей жерасты бақтарының (Forestiere Underground Gardens) құрылысын бастады.
• 1910 жыл — Фресно колледжі (Fresno Junior College) ашылды, ол кейіннен Фресно қалалық колледжіне айналды.
• 1921 жыл — Қазіргі уақытта Фреснодағы Калифорния штатының университеті ретінде белгілі Фресно педагогикалық колледжі (Fresno State College) құрылды.
• 1939 жыл — Қаланың аттас мәдени ауданының орталығына айналған Tower Theatre театры ашылды.
• 1954 жыл — Фресно филармониясының негізі қаланды, бұл қаланың мәдени дамуындағы маңызды қадам болды.
• 1962 жыл — Фреснода Сесар Чавестің жетекшілігімен Ауыл шаруашылығы жұмысшылары қауымдастығының (Farm Workers Association) құрылтай жиналысы өтті.
• 1964 жыл — Қала орталығында ірі сауда және қоғамдық кеңістікке айналған Fulton Mall жаяу жүргіншілер көшесі ашылды.
• 2000 жыл — Фресно қаланы дамытуға азаматтардың белсенді қатысқаны үшін берілетін "All-America City Award" марапатын екінші рет алды.

Фресноның даму кезеңдері: станциядан мегаполиске дейін

Фресно тарихы — стратегиялық орналасудың, ауыл шаруашылығындағы инновациялардың және мәдени әртүрліліктің шағын теміржол қонысын қалай ірі аймақтық орталыққа айналдыра алатынының айқын мысалы. Қаланың дамуы оның экономикалық және әлеуметтік бейнесін айқындаған бірнеше негізгі өзгерістермен ерекшеленді.

• Теміржол торабының негізі қалануы (1872): Central Pacific Railroad станциясының пайда болуы қала үшін бастапқы нүкте болды. Бұл жай ғана қоныс құрып қоймай, оның құнарлы Сан-Хоакин алқабының қақ ортасындағы көлік және логистикалық орталық ретіндегі рөлін бірден айқындап берді, бұл болашақ аграрлық серпіліс үшін қуатты серпін берді.
• «Әлемнің мейіз астанасына» айналуы: XIX ғасырдың соңында суару жүйелерінің дамуы арқасында Фресно айналасындағы құрғақ жерлер оазиске айналды. Қала тез арада мейіз өндіру бойынша әлемдік көшбасшыға, сондай-ақ бадам, мақта және басқа да дақылдарды өсірудің маңызды орталығына айналды. Бұл алдағы онжылдықтардағы экономиканың негізін қалап, бүкіл әлемнен иммигранттар ағынын тартты.
• Білім беру орталығына айналу (1911-1921): Уақыт өте келе Фреснодағы Калифорния штатының университетіне (Fresno State) айналған Педагогикалық колледждің негізі қалануы шешуші сәт болды. Қала тек аграрлық орталық болудан қалып, әртүрлі салалар үшін мамандар даярлайтын аймақтың маңызды білім беру және ғылыми хабына айналды.
• Еңбекшілердің құқықтары үшін қозғалыс орталығы (1960-жылдар): Фресно және оның айналасы қуатты әлеуметтік қозғалыстың туу алаңына айналды. Дәл осы жерде Сесар Чавес пен басқа да белсенділер еңбек жағдайын жақсарту үшін күрескен ауыл шаруашылығы жұмысшыларының кәсіподағын (UFW) құрды. Бұл қаланы АҚШ-тағы азаматтық құқықтар үшін күрес тарихына мәңгілікке жазып қалдырды.
• XX ғасырдағы қалалық өзгерістер: 1964 жылы қала орталығында танымал ландшафт сәулетшісі Гарретт Экбо жасаған өршіл жоба — Fulton Mall жаяу жүргіншілер сауда орталығы ашылды. Қазіргі заманғы қоғамдық кеңістікті құру бойынша бұл эксперимент кейінірек қайта қаралғанымен, Фресноның қала құрылысы тарихындағы маңызды белес болды.
• Мәдени әртүрлілік және өсу: Өз тарихы бойы Фресно армяндардың, мексикалықтардың, немістердің және азиялық халықтардың үлкен қауымдастықтарын қосқанда, көптеген ұлттардың «тоғысқан жері» болды. Бұл әртүрлілік қаланың мәдени өмірін байытып, оның асханасында, дәстүрлерінде және қоғамдық іс-шараларында көрініс тапты, бұл Фресноны Калифорнияның ең көпұлтты қалаларының біріне айналдырды.

Фресноның архитектуралық бейнесі — бұл оның қарапайым теміржол қонысынан бастап Калифорния алқабының ірі ауылшаруашылық және мәдени орталығына дейінгі серпінді тарихының көрінісі. Ескі қалалардан айырмашылығы, мұнда XIX ғасырдың соңы, XX және XXI ғасырлардың стильдері басым, олардың әрқайсысы қала дамуының белгілі бір кезеңіне сәйкес келеді.

Виктория дәуірінен жаңғыру стильдеріне дейін

Фресноның алғашқы қала құрылысы прагматикалық болды және теміржолдың салынуымен айқындалған американдық қалаларға тән торлы жоспарлауға сәйкес келді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы сәулет өнерінде эклектикалық стильдер басым болды. Сақталып қалған ең жарқын мысалдардың бірі — Фресноның ескі су мұнарасы (1894). Оның дизайны массивті кірпіш формалары бар роман стилінің жаңғыруы (American Romanesque) белгілерін және Калифорнияның тарихи мұрасына сілтеме жасайтын испан колониялық жаңғыруы (Spanish Colonial Revival) элементтерін біріктіреді. Сол дәуірдің тағы бір көрнекті ғимараты ұқсас монументалды стильде салынған бұрынғы округтік сот болды.

Ар-деко дәуірі және ғасыр ортасындағы модернизм

1920–1930 жылдардағы экономикалық өсу кезеңі қалаға талғампаз және серпінді ар-деко стилін алып келді. Бұл дәуірдің визит карточкасы тұтас бір ауданға атау берген Tower Theatre театры (1939) болды. Оның неонымен жарқыраған маңдайшасы және Streamline Moderne стиліндегі ықшамдалған формалары сол уақыттағы оптимизмнің символы болып табылады. Тағы бір маңызды ескерткіш — Pacific Southwest Building зәулім ғимараты, ол салынған кезде Лос-Анджелес пен Сан-Франциско арасындағы ең биік ғимарат болған.

Соғыстан кейінгі серпіліс пен модернизм идеялары өршіл қала құрылысы жобасында — танымал ландшафт сәулетшісі Гарретт Экбо жасаған Fulton Mall (1964) жаяу жүргіншілер көшесінде көрініс тапты. Бұл субұрқақтардан, мүсіндерден және жасыл аймақтардан тұратын кешен ғасыр ортасындағы модернизм (Mid-Century Modern) рухында қоғамдық кеңістікті құрудың батыл эксперименті болды.

Бірегей құрылыстар және заманауи сәулет

Фресно сонымен қатар мүлдем ерекше архитектуралық нысандарымен де танымал. Олардың ішіндегі бастысы — сицилиялық иммигрант 40 жыл бойы өз қолымен жасаған Форестье жерасты бақтары (Forestiere Underground Gardens). Бұл жай ғана ғимарат емес, бөлмелерден, аулалардан және туннельдерден тұратын, вернакулярлық сәулеттің (сәулетшісіз сәулет) көрнекті үлгісі болып табылатын тұтас бір жерасты кешені. Заманауи ғимараттардың ішінде Артур Эриксонның жобасы бойынша салынған, футуризм элементтері бар постмодернизм стиліндегі Фресно мэриясының (1991) ғимараты ерекшеленеді.

Фресномен байланысты көрнекті тұлғалар

Фресно қаласы және оның айналасы Америка тарихындағы, өнеріндегі және қоғамдық өміріндегі көптеген маңызды тұлғалардың отаны немесе қалыптасу орны болды. Олардың мұрасы Орталық Калифорнияның мәдени әртүрлілігі мен серпінді рухын көрсетеді.

• Уильям Сароян (1908–1981) — Фреснода туып-өскен және сол жерде қайтыс болған армян текті жазушы және драматург. Ол Пулитцер сыйлығын және «Оскар» алды. Оның көптеген шығармалары, соның ішінде «Менің атым Арам» әңгімелер жинағы мен «Адамзат комедиясы» романы Калифорниядағы иммигранттар мен қарапайым адамдардың өміріне арналған, ал Фресно оның оқиғаларының орны ретінде жиі кездеседі. Қалада жазушының үй-мұражайы ашылған.
• Сесар Чавес (1927–1993) — АҚШ-тағы азаматтық және еңбек құқықтары үшін күрескен ең танымал қайраткерлердің бірі. Ол Аризонада туғанымен, өзінің белсенді қызметін дәл Фресно мен оның айналасында бастады. Мұнда 1962 жылы ол Ауыл шаруашылығы жұмысшыларының ұлттық қауымдастығының (NFWA) негізін қалады, ол кейіннен United Farm Workers (UFW) кәсіподағына айналды. Оның фермерлердің еңбек жағдайын жақсарту жолындағы күш көрсетпеу күресі оны ұлттық батырға айналдырды.
• Бальдассаре Форестье (1879–1946) — сицилиялық иммигрант және бірегей өзін-өзі үйреткен сәулетші. 40 жыл бойы ол бүгінде Фресноның басты тарихи көрікті жерлерінің бірі болып табылатын бөлмелердің, туннельдер мен аулалардың жерасты кешені — атақты Форестье жерасты бақтарын өз қолымен жасап шықты.
• Сэм Пекинпа (1925–1984) — Фреснода туған ықпалды кинорежиссер және сценарист. Ол «Жабайы топ» және «Сабан иттер» сияқты жаңашыл және жиі дау тудыратын вестерндерімен танымал, олар жанрды өзгертті және әлемдік кинематографқа үлкен әсер етті.
• Кирк Керкорян (1917–2015) — Фреснода иммигранттар отбасында дүниеге келген армян текті американдық бизнесмен, инвестор және филантроп. Ол Лас-Вегастың дамуындағы негізгі тұлғалардың біріне айналды, бірнеше ірі қонақ үй-казиноларын салды және Tracinda корпорациясының президенті және бас атқарушы директоры болды.
• Одра Макдональд (1970 ж.т.) — Фреснода өскен американдық актриса және әнші. Ол алты «Тони» сыйлығының иегері, бұл оны актерлік ойыны үшін алған марапаттар саны бойынша рекордшы етеді, сондай-ақ «Грэмми» және «Эмми» сыйлықтарының иегері. Оның мансабы Бродвейді, киноны және теледидарды қамтиды.
• Стивен Заиллян (1953 ж.т.) — Фреснода туған сценарист, режиссер және продюсер. Ол «Шиндлер тізімі» фильмі үшін «Үздік бейімделген сценарий» номинациясында «Оскар» сыйлығының лауреаты. Сондай-ақ ол «Ояну», «Нью-Йорк бандалары» және «Ирландиялық» сияқты танымал фильмдердің сценарийлерімен жұмыс істеді.