Fort Collins

Форт-Коллинс тарихы — бұл әскери бекеттен гүлденген академиялық және мәдени орталыққа дейінгі жол. Қоныстанушыларды қорғау үшін пайда болған қала уақыт өте келе аймақтың маңызды ауыл шаруашылығы және білім беру торабына айналды.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қала АҚШ армиясының әскери форпосты ретінде 1864 жылы негізделген. Бастапқыда бұл жерде подполковник Уильям О. Коллинздің құрметіне аталған «Кэмп-Коллинс» лагері орналасқан болатын. Лагерь саяхатшыларды және «Overland Trail» пошта маршрутын үндіс тайпаларының шабуылынан қорғау үшін құрылған. 1864 жылғы маусымдағы жойқын су тасқынынан кейін бекетті неғұрлым биік әрі қауіпсіз жерге көшіру туралы шешім қабылданды, бұл қазіргі Форт-Коллинс қаласының негізін қалады. 1867 жылы әскери бекет жойылып, оның орнына бейбіт тұрғындар белсенді түрде қоныстана бастады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Форт-Коллинстің дамуын оны уақытша бекіністен толыққанды қалаға айналдырған бірнеше негізгі факторлар айқындады:

• Ауыл шаруашылығы: Басынан бастап құнарлы жерлер мен Кэш-ла-Пудр өзенінің суына қолжетімділік фермерліктің дамуына ықпал етті. Аймақта бидай және ең бастысы қант қызылшасы сәтті өсірілді. XX ғасырдың басында қала қант қызылшасының жапырақтарынан алынатын жем-шөптің молдығының арқасында «қозы семірту бойынша әлемдік астана» ретінде танымал болды.
• Теміржолдың келуі: 1877 жылы қалаға теміржол келді, бұл экономикалық өсуді едәуір жеделдетті. Бұл жергілікті фермерлерге өз өнімдерін аймақтық және ұлттық нарықтарға жеткізуге мүмкіндік берді, сондай-ақ Форт-Коллинсті Денвер сияқты ірі экономикалық орталықтармен байланыстырды.
• Білім беру: 1870 жылы Колорадо ауыл шаруашылығы колледжінің негізі қаланды, ондағы алғашқы сабақтар 1879 жылы басталды. Бұл оқу орны, кейінірек Колорадо штатының университеті деп өзгертілді, жастарды тартып және инновацияларға ықпал ете отырып, қаланың басты экономикалық және мәдени қозғалтқышына айналды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Өз өмірінің алғашқы онжылдықтарында Форт-Коллинс тез арада дамып келе жатқан қаланың белгілеріне ие болды. 1872 жылға қарай мұнда қонақ үй, әмбебап дүкен, пошта, мектеп және кірпіш зауыты болды. Қала мәртебесі ресми түрде 1873 жылы алынды. 1880-жылдары Ескі қаланың (Old Town) тарихи келбетін қалыптастырған талғампаз үйлер мен коммерциялық ғимараттардың құрылысы басталды. Экономика ауыл шаруашылығымен, әсіресе қант қызылшасын өсірумен және өңдеумен тығыз байланысты болды, бұл XX ғасырдың басында аймаққа гүлдену әкелді.

Негізгі оқиғалар хронологиясы

• 1864 ж. — Оверленд маршрутын жергілікті тайпалардың шабуылынан қорғау үшін Форт-Коллинс әскери бекетінің негізі қаланды.
• 1870 ж. — Колорадо ауыл шаруашылығы колледжі құрылды, ол кейінірек Колорадо штатының университеті ретінде танымал болады.
• 1873 ж. — Қоныс ресми түрде қала мәртебесін алады, бұл оның азаматтық дамуының басталуын білдіреді.
• 1877 ж. — Форт-Коллинске алғашқы теміржол келеді, бұл экономикалық өсуді едәуір жеделдетеді және ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауды жеңілдетеді.
• 1879 ж. — Колорадо ауыл шаруашылығы колледжінде Old Main деп аталатын алғашқы оқу ғимараты салынып, сабақтар басталады.
• 1903 ж. — Алғашқы қант өңдеу зауыты ашылады, бұл қант қызылшасын өсіруді алдағы онжылдықтарға аймақ экономикасының негізгі саласына айналдырады.
• 1951 ж. — Қала арқылы өтетін теміржол желісі жұмысын тоқтатады, бұл автомобиль дәуіріне көшуді білдіреді.
• 1957 ж. — Колорадо ауыл шаруашылығы және механика колледжі (Colorado A&M) Колорадо штаты университеті (Colorado State University) болып өзгертілді.
• 1978 ж. — Ескі қала (Old Town) тарихи ауданы АҚШ-тың тарихи орындарының ұлттық тізіліміне енгізілді, бұл оның архитектуралық және мәдени құндылығын айқындайды.
• 1989 ж. — Қалада алғашқы крафтық сыра қайнату зауыты ашылып, Форт-Коллинстің Колорадодағы сыра қайнату орталықтарының бірі ретіндегі беделіне негіз салынды.
• 2005 ж. — Ақ үй тарихи мұраны сақтау жолындағы күш-жігері үшін Форт-Коллинске «Американы сақтап қалған қала» (Preserve America City) мәртебесін береді.

Форт-Коллинстің дамуындағы негізгі кезеңдер

Форт-Коллинс тарихы — бұл қаланың әскери бекеттен инновациялық және мәдени орталыққа дейін қалай өзгере алатынының мысалы. Оның дамуының негізгі кезеңдері экономикалық басымдықтардың өзгеруін және өмір сүру сапасының тұрақты өсуін көрсетеді.

• Білім беру орталығының негізін қалау (1870 ж.): Уақыт өте келе Колорадо штатының университетіне айналған Колорадо ауыл шаруашылығы колледжінің құрылуы бетбұрыс кезең болды. Бүгінде университет тек басты жұмыс беруші ғана емес, сонымен қатар қалаға таланттар мен инвестицияларды тартатын әлемдік деңгейдегі ғылыми зерттеулер орталығы болып табылады.
• Теміржолдың келуі (1877 ж.): Теміржол қатынасының пайда болуы оқшауланған Форт-Коллинсті Денвермен және елдің қалған бөлігімен байланыстырды. Бұл ауыл шаруашылығының дамуына қуатты серпін беріп, фермерлерге егінді, ең алдымен бидай мен қант қызылшасын экспорттауға мүмкіндік берді.
• «Қант дүмпуі» (XX ғ. басы): 1903 жылы ірі қант өңдеу зауытының ашылуы қант қызылшасын өсіруді бірнеше онжылдық бойы экономиканың басым саласына айналдырды. Бұл тек экономикалық гүлденуге ғана емес, сонымен қатар аймақтың бірегей мәдени ландшафтының қалыптасуына да ықпал етті.
• Ескі қаланың (Old Town) қалыптасуы: XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы құрылыстар бүгінде қаланың визит картасы болып табылатын тарихи орталықтың архитектуралық келбетін жасады. Бұл ауданның 1978 жылы Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енуі оның мәдени құндылығын айқындап, оны ұқыпты жандандыруға серпін берді.
• Технологиялық өсу (XX ғ. екінші жартысы): Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала экономикасы әртараптана бастады. Маңызды кезең Hewlett-Packard және Eastman Kodak сияқты ірі технологиялық компаниялардың өндірістерінің ашылуы болды, бұл Форт-Коллинстің Колорадодағы технологиялық хабтардың бірі ретіндегі беделінің негізін қалады.
• «Сыра астанасы» ретінде қалыптасу (1980 жылдардан бастап): Форт-Коллинс АҚШ-тағы крафтық сыра қайнатудың негізгі орталықтарының бірі ретінде беделге ие болды. New Belgium және Odell сияқты сыра зауыттарының ашылуы тек жаңа қуатты саланы құрып қана қоймай, қаланың заманауи мәдени бірегейлігінің маңызды бөлігін қалыптастырды. Кейбір бағалаулар бойынша, мұнда Колорадодағы барлық крафтық сыраның 70%-ына дейін өндіріледі.
• Тұрақты даму және өмір сүру сапасы (XX ғ. соңы – XXI ғ. басы): Қала тұрақты даму принциптерін белсенді түрде енгізуде және АҚШ-тағы өмір сүруге ең қолайлы қалалар рейтингінде үнемі жоғары орындарға ие болады. Саябақтарды, велоинфрақұрылымды дамытуға және табиғи ортаны сақтауға баса назар аудару қала құрылысы саясатының маңызды бөлігіне айналды.

Форт-Коллинстің архитектуралық келбеті — бұл оның Жабайы Батыстағы шағын қоныстан гүлденген заманауи қалаға дейінгі дамуының көрнекі шежіресі. Әр дәуір қаланың бірегей атмосферасын қалыптастыратын тән стильдер мен таңбалы ғимараттар түрінде өз ізін қалдырды.

Ескі қаланың негізі: Виктория дәуірі (XIX ғасырдың соңы)

1877 жылы теміржолдың келуімен және экономикалық өсудің басталуымен Форт-Коллинс белсенді түрде салына бастады. Бүгінде қаланың жүрегі болып табылатын тарихи Ескі қала (Old Town) ауданы дәл осы кезеңде қалыптасты. Коммерциялық және қоғамдық ғимараттар үшін сол уақыттың рухын көрсететін стильдер тән:

• Итальяндық стиль (Italianate): Бұл стильді кең ернеулері мен сәндік кронштейндері бар аласа шатырлардан тануға болады. Көрнекті мысал — 1881 жылы салынған Колорадо штаты университеті кампусының ең көне ғимараты Спрус-холл (Spruce Hall).
• Ричардсондық романикалық стиль (Richardsonian Romanesque): Әсерлі аркалары мен мұнаралары бар массивті тас немесе кірпіш ғимараттар. Бұл стиль құрылыстарға салмақтылық пен төзімділік сезімін берді.
• Анна патшайым стилі (Queen Anne): Тұрғын үй құрылысында өзінің асимметриялық қасбеттерімен, эркерлерімен, верандаларымен және мұнараларымен осы ерекше стиль басым болды. 1879 жылы қала негізін қалаушылардың бірі салған Эйвери үйі (Avery House) тамаша үлгі болып табылады.

Гүлдену дәуірі: «қант дүмпуінен» ар-декоға дейін (XX ғасырдың басы)

Қант өнеркәсібінің дамуымен келген гүлдену одан арғы құрылысқа ықпал етті. Осы кезеңде ескі пошта ғимараты және университеттің кейбір корпустары сияқты неоклассицизм және бозар (Beaux-Arts) стиліндегі ғимараттар пайда болды. Орталықтың айналасында өскен тұрғын аудандарда неғұрлым ұстамды, бірақ жайлы стильдер танымал болды:

• Америкалық қолөнер стилі (American Craftsman) және бунгало: Бұл үйлер формаларының қарапайымдылығымен, табиғи материалдарды қолдануымен және функционалдылыққа басымдық беруімен ерекшеленді.
• Ар-деко: 1930–1940 жылдары қалада қатаң геометриялық сызықтар мен сәндік элементтер тән осы стильдегі жекелеген ғимараттар пайда болды.

Соғыстан кейінгі экспансия және модернизм (XX ғасырдың ортасы)

Колорадо штаты университетінің өсуі және Hewlett-Packard сияқты ірі технологиялық компаниялардың қалаға келуі қала маңындағы аудандардың қарқынды өсуіне себеп болды. Бұл кезеңде функционалды және қолжетімді архитектуралық шешімдер басым болды:

• Ранчо стилі (Ranch-style): Бір қабатты созылыңқы үйлер америкалық субурбияның символына айналды және Форт-Коллинстің жаңа аудандарында кеңінен таралды.
• Мид-сенчури модерн (Mid-century modern): Бұл стильге қарапайым сызықтар, үлкен терезелер және ғимараттың қоршаған ландшафтпен үйлесуі тән.

Қазіргі заман: мұраны сақтау және жаңа урбанизм (XX ғасырдың соңы – XXI ғасырдың басы)

Форт-Коллинс дамуының қазіргі кезеңі тарихи мұраға ұқыпты қараумен ерекшеленеді. 1978 жылы Ескі қала АҚШ-тың тарихи орындарының ұлттық тізіліміне енгізілді, бұл оны қалпына келтіруге серпін берді. Жаңа құрылыстар көбінесе жаңа урбанизм принциптеріне сүйеніп, тарихи контекстпен үйлесетін тығыз, жаяу жүргіншілерге ыңғайлы орта жасауға ұмтылады. Көптеген заманауи ғимараттар виктория архитектурасына сілтеме жасайтын элементтер мен ең жаңа экологиялық технологияларды шебер ұштастырады, бұл Форт-Коллинстің прогрессивті және сонымен бірге өз тарихына құрметпен қарайтын сипатын көрсетеді.

Форт-Коллинспен байланысты көрнекті тұлғалар

Форт-Коллинс ғылым мен юриспруденциядан бастап өнер мен спортқа дейінгі әртүрлі салаларда өз ізін қалдырған көптеген талантты адамдардың үйі немесе бастау нүктесі болды. Төменде өмірбаяны осы қаламен байланысты ең танымал тұлғалардың кейбірі берілген.

Саясат және құқық

• Байрон Уайт (Byron White, 1917–2002) — Форт-Коллинстің тумасы, екі түрлі салада бірегей жетістіктерге жеткен. Алдымен ол NFL-де ойнап, америкалық футбол жұлдызы болды, содан кейін тамаша заңгерлік мансап құрып, АҚШ Жоғарғы сотының судьясы қызметіне дейін көтерілді, онда ол 31 жыл қызмет етті (1962–1993).

Ғылым және білім

• Темпл Грандин (Temple Grandin, 1947 ж.т.) — Колорадо штаты университетінің мал шаруашылығы профессоры және жануарлар мінез-құлқы бойынша әлемдегі ең сыйлы мамандардың бірі. Оның малға ізгілікті қарау саласындағы революциялық әзірлемелері индустрияны өзгертті. Аутизмі бар адам бола отырып, ол осы тақырып бойынша көрнекті белсенді және спикер болып табылады.
• Луис Джордж Карпентер (Louis George Carpenter, 1861–1935) — көрнекті инженер-гидротехник және Колорадо ауыл шаруашылығы колледжінің (қазіргі Колорадо штатының университеті) инженерлік факультетінің алғашқы деканы. Оның зерттеулері мен суарудың ғылыми әдістерін енгізуі солтүстік Колорадоның құрғақ жерлерін гүлденген ауыл шаруашылығы аймағына айналдыруда шешуші рөл атқарды.

Өнер және ойын-сауық

• Джон Хедер (Jon Heder, 1977 ж.т.) — Форт-Коллинсте дүниеге келген актер және продюсер. Оған әлемдік танымалдылықты «Наполеон Динамит» фильміндегі басты рөлі алып келді, бұл оны 2000-жылдардағы ең танымал комедиялық актерлердің біріне айналдырды.
• Лесли Джонс (Leslie Jones, 1967 ж.т.) — мансабы Форт-Коллинсте басталған комедиялық актриса және сценарист. Колорадо штаты университетінде оқып жүргенде ол «Кампустағы ең күлкілі адам» байқауын жеңіп алды, бұл оны кәсіби сахнаға итермеледі. Оған ең үлкен танымалдылықты «Saturday Night Live» танымал телешоуындағы жұмысы әкелді.
• Джейк Ллойд (Jake Lloyd, 1989 ж.т.) — Форт-Коллинсте дүниеге келген және бала кезінде «Жұлдызды соғыстар. I бөлім: Жасырын қауіп» фильмінде жас Энакин Скайуокердің рөлін сомдап, әлемдік танымалдылыққа ие болған актер.
• Росс Маркуанд (Ross Marquand, 1981 ж.т.) — Форт-Коллинстің тумасы, танымал кино және теледидар актері. Ол «Тірі өліктер» сериалындағы Аарон рөлімен, сондай-ақ Marvel кинематографиялық әлеміндегі фильмдерде Қызыл Бас сүйек рөлін сомдағаны үшін кеңінен танылды.

Әдебиет

• Юсеф Комунякаа (Yusef Komunyakaa, 1947 ж.т.) — 1994 жылы поэзия бойынша Пулитцер сыйлығын алған көрнекті америкалық ақын. Ол Колорадо штаты университетінің түлегі, онда креативті жазу саласында өнер магистрі дәрежесін алды, бұл оның шығармашылық қалыптасуындағы маңызды кезең болды.