Joliet

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі Джолиеттің тарихы 1833 жылы, қоныстанушы Чарльз Рид Дес-Плейнс өзенінің батыс жағалауында алғашқы лашықты тұрғызған кезден басталды. 1834 жылы Джеймс Б. Кэмпбелл елді мекеннің ресми жоспарын жасады, ол бастапқыда Джульет (Juliet) деп аталды. 1845 жылы жергілікті тұрғындардың бастамасымен қала XVII ғасырда осы аймақты әке Жак Маркеттпен бірге зерттеген француз-канадалық зерттеуші Луи Жольенің есімін мәңгілікке қалдыру үшін Джолиет деп өзгертілді.

Кемелденудің негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің гүлденген өнеркәсіп орталығына айналуы тиімді география мен табиғи байлықтың ұштасуына байланысты болды:

• Су жолдары және канал: 1848 жылы ашылған Иллинойс — Мичиган каналының құрылысы шешуші рөл атқарды. Ол Ұлы көлдерді Миссисипи өзені жүйесімен байланыстырып, қаланы Орта Батыстағы стратегиялық маңызды көлік торабына айналдырды.
• «Тас қала»: Джолиет доломитті әктастың қуатты қабатында орналасқан. XIX ғасырда бұл материалдың белсенді өндірілуі қалаға City of Stone деген лақап ат берді, ал жергілікті тас аймақтағы көптеген ғимараттардың құрылысында пайдаланылды.
• Теміржолдар: 1850-жылдарға қарай қала ірі теміржол қиылысына айналды, бұл оның индустрияландыруын айтарлықтай жеделдетті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ерте кезеңдегі Джолиет экономикасы аграрлықтан индустриялыққа тез трансформацияланды. Тас қашау орындарының және кейінірек болат құю өнеркәсібінің дамуы (бұл қалаға екінші есім — «Болат қала» берді) Оңтүстік және Шығыс Еуропадан көптеген иммигранттарды тартып, қаланың мультимәдени келбетін қалыптастырды. 1858 жылы жергілікті әктастан салынған әйгілі Джолиет түрмесіның құрылысы да айтулы белес болды, ол ұзақ жылдар бойы ең танымал архитектуралық доминанттардың біріне айналды.

Дамудың негізгі белестері

• 1673 жыл — Француз зерттеушісі Луи Жолье мен миссионер Жак Маркетт Дес-Плейнс өзенінің бойындағы аумақты зерттейді.
• 1834 жыл — Джеймс Б. Кэмпбелл елді мекеннің ресми жоспарын жасайды, ол бастапқыда Джульет деп аталады.
• 1845 жыл — Елді мекен жергілікті тұрғындардың ұсынысы бойынша ресми түрде Джолиет болып өзгертіледі.
• 1848 жыл — Иллинойс — Мичиган каналының ашылуы қаланы Ұлы көлдер мен Миссисипи су жүйесімен байланыстырады.
• 1852 жыл — Қалаға Чикаго және Рок-Айленд теміржолының алғашқы поезы келіп, теміржол тасымалы дәуірін ашады.
• 1858 жыл — Жергілікті әктастан салынған әйгілі Джолиет түрмесі алғашқы тұтқындарды қабылдайды.
• 1869 жыл — Joliet Iron and Steel Company компаниясының негізінің қалануы қаланың ірі болат құю өнеркәсібі орталығына айналуын білдіреді.

Жаңа тарих пен мәдениет

• 1912 жыл — Зәулім Юнион-стейшн вокзалының ашылуы қаланың маңызды көлік торабы мәртебесін растайды.
• 1926 жыл — Архитектуралық шедевр деп танылған «Риальто-Сквер» театры көпшілік үшін өз есігін ашады.
• 1992 жыл — Өзен кемелеріндегі алғашқы казинолардың іске қосылуы аймақтың экономикалық қайта өрлеуіне қуатты серпін береді.
• 2002 жыл — Тарихи Джолиет түрмесі түзеу мекемесі ретінде жабылып, кейіннен танымал туристік нысанға айналады.

Тарих белестері және олардың қала үшін маңызы

Джолиеттің дамуы — бұл тұрақты трансформация тарихы: XIX ғасырдағы көлік торабынан қазіргі логистика мен туризм орталығына дейін. Төменде осы қаланың бірегей келбеті мен сипатын қалыптастырған негізгі кезеңдер берілген:

• Иллинойс — Мичиган каналының ашылуы (1848)

  Бұл су артериясының іске қосылуы аймақ экономикасындағы бетбұрыс сәті болды. Канал Ұлы көлдерді Миссисипи өзенінің бассейнімен байланыстырып, Джолиетті стратегиялық маңызды сауда портына айналдырды және жүктерді арзан тасымалдауды қамтамасыз етіп, ерте өнеркәсіптік өсуді ынталандырды.

• «Тас қала» дәуірі (XIX ғасырдың ортасы)

  Доломитті әктастың бай кен орындарын игеру қаланың архитектуралық стилін анықтады. Тас өндіру қалаға City of Stone деген лақап ат беріп қана қоймай, бүкіл Орта Батыстағы, соның ішінде Спрингфилдтегі штат Капитолийіндегі айтулы құрылыстарды материалмен қамтамасыз етті.

• Индустрияландыру және болат құю бумы (1870-жылдар)

  Ірі металлургия зауыттарының ашылуы Джолиетті «Болат қалаға» айналдырды. Бұл иммигранттардың келуі есебінен халықтың күрт өсуіне және жұмысшы табының қалыптасуына әкелді, бұл ондаған жылдар бойы қаланың әлеуметтік құрылымы мен мәдени әртүрлілігін айқындады.

• 66-трасса бағытына ену (1926)

  Джолиет Чикагодан оңтүстікке қарай аңызға айналған «Ана жолындағы» алғашқы ірі аялдама болды. Бұл оқиға қаланы американдық автосаяхаттар тарихына мәңгілікке енгізді, жол бойындағы сервистің дамуына ықпал етті және әлі күнге дейін ретро-эстетиканы аңсайтын мыңдаған туристерді тартады.

• Мәдени өрлеу және «Риальто» театры (1926)

  «Халыққа арналған сарай» деп аталған сәнді «Риальто-Сквер» театрының ашылуы «айқайлаған жиырмасыншы жылдардағы» қаланың гүлденуінің символы болды. Театр водевиль мен киноның алтын дәуірін еске түсіретін басты архитектуралық және мәдени көрікті жерлердің бірі болып қала береді.

• Ойын-сауық арқылы орталықты жандандыру (1990-жылдар)

  Өнеркәсіптік құлдыраудан кейін қала экономиканы сәтті қайта бағдарлап, ойын-сауық индустриясына бәс тікті. Өзен кемелеріндегі казинолардың пайда болуы қала орталығындағы (Даунтаун) іскерлік белсенділікті жандандыруға және инфрақұрылымға жаңа инвестициялар тартуға көмектесті.

• Логистикалық хабқа айналу (XXI ғасыр)

  CenterPoint алып интермодальды орталығының құрылысы Джолиетті Солтүстік Америкадағы ең ірі ішкі порт мәртебесінде бекітті. Бүгінде бұл теміржол және автомобиль жүк тасымалын біртұтас желіге біріктіретін қаланың заманауи экономикасының негізі болып табылады.

Тас жылнамасы және өнеркәсіптік қуат (XIX ғасыр)

Джолиеттің архитектуралық келбеті бірегей, өйткені ол сөзбе-сөз қала орналасқан жерден өсіп шыққан. Доломитті әктастың молдығы XIX ғасырдың ортасындағы қала құрылысын анықтап, қалаға «Тас қала» деген лақап ат берді. Бұл кезеңдегі ғимараттар монументалдылығымен, беріктігімен және қасбеттерінің ерекше сарғыш реңімен ерекшеленеді.

• Неоготика (Gothic Revival): Қаланың ең танымал символы 1858 жылы салынған Джолиет түрмесі (Old Joliet Prison) болып қала береді. Сәулетші У. Бойингтон кешенге тісті қабырғалары мен мұнаралары бар ортағасырлық бекініс түрін берді. Бұл қатал, бірақ әсерлі стиль үрей туғызып, заңның күшін көрсетуге арналған болатын.
• Вернакулярлық архитектура: Тарихи орталықты аралап жүріп, жергілікті әктастан салынған көптеген коммерциялық және тұрғын үй ғимараттарын байқауға болады. Бұл құрылыстар Джолиет бүкіл Орта Батыс үшін негізгі тас жеткізуші болған кездерді еске түсіретін біртұтас визуалды ансамбль құрайды.

Азаматтық мақтаныш және классика (XX ғасырдың басы)

Ғасырлар тоғысында ірі көлік торабы мәртебесіне ие болған Джолиет зәулім қоғамдық ғимараттарға инвестиция сала бастады. Бұл уақыттың сәулеті қаланың амбициялары мен Чикаго мектебінің ықпалын көрсетеді.

• Боз-ар (Beaux-Arts): Бұл салтанатты стильдің керемет үлгісі — 1912 жылы ашылған Юнион-стейшн (Union Station) вокзалы. Ғимарат қатаң симметриясымен, биік аркалы терезелерімен және бай декорымен ерекшеленеді. Ол қаланың ұлттық теміржол желісіндегі маңыздылығын атап өтіп, қаланың салтанатты қақпасы қызметін атқарды.
• Неоклассицизм: Джолиет көпшілік кітапханасының ғимаратын (1903) атақты сәулетші Дэниел Бернем жобалаған. Қатаң сызықтар, антикалық пропорциялар және сол баяғы жергілікті әктасты пайдалану ағартушылық пен тұрақтылықты бейнелейтін білім храмының бейнесін жасайды.

Джаз дәуірі және сарай салтанаты

1920-жылдардағы экономикалық өрлеу Джолиетке қиялды таңғалдыруға және күнделікті өмірден алаңдатуға арналған ойын-сауық архитектурасына сәнді алып келді.

• Эклектика және сәнді декор: Қаланың інжу-маржаны болып саналатын «Риальто-Сквер» театры (Rialto Square Theatre) 1926 жылы ашылған. Оны жиі АҚШ-тағы ең әдемі он театрдың бірі деп атайды. Қасбеті мен интерьері стильдердің ғажайып қоспасын ұсынады: Версальдан шабыт алған айналы залдардан бастап грек және рим архитектурасының элементтеріне дейін. Бұл «дүркіреген жиырмасыншы жылдардың» рухын сақтаған нағыз «халыққа арналған сарай».

Қазіргі заман және мұраны сақтау

XX ғасырдың екінші жартысында және XXI ғасырдың басында архитектуралық бағыт функционализм мен тарихи кеңістіктерді жандандыруға қарай ауысты.

• Индустриалды функционализм: Қазіргі Джолиет — жаһандық логистикалық орталық. CenterPoint сияқты кешендер гиганттық масштабтар мен утилитарлық формалар жүк тасымалының тиімділігіне бағындырылған заманауи өнеркәсіптік архитектураның үлгісі болып табылады.
• Адаптивті пайдалану: Қала орталығында жаңарту процесі белсенді жүріп жатыр. Көне ғимараттар казино мен жағалау сияқты заманауи ойын-сауық нысандарымен интеграцияланып, жаңа тыныс алуда. Сәулетшілер қаланың тарихи матасын сақтауға тырысып, оған жаңа функциялар мен материалдарды ұқыпты енгізуде.

Тарихи тұлғалар мен зерттеушілер

• Луи Жолье (Louis Jolliet)
  Рөлі: Француз-канадалық зерттеуші және саяхатшы (XVII ғасыр).
  Маңыздылығы: Ол қаланың негізі қаланғанға дейін көп уақыт бұрын өмір сүрсе де, Джолиет өзінің қазіргі атауын дәл соның құрметіне алды. Жолье әке Жак Маркеттпен бірге Миссисипи өзенін және қазіргі Иллинойс аумағын зерттеген және картаға түсірген алғашқы еуропалықтардың бірі болды.

Ғылым және инновациялар

• Джон Хуболт (John Houbolt)
  Рөлі: НАСА-ның аэроғарыш инженері.
  Маңыздылығы: Джолиет маңында өскен және жергілікті колледжді бітірген. Хуболт ай орбитасында түйісу (Lunar Orbit Rendezvous) тұжырымдамасын қорғап, «ай бәйгесінде» шешуші рөл атқарды. Оның табандылығы мен есептеулерінсіз «Аполлон» бағдарламасы астронавттарының сәтті қонуы белгіленген мерзімде жүзеге аспауы мүмкін еді.

Мәдениет пен өнер

• Кэтрин Данэм (Katherine Dunham)
  Рөлі: Биші, хореограф, антрополог және қоғам қайраткері.
  Маңыздылығы: Жастық шағын Джолиетте өткізіп, мұнда өзінің шығармашылық стилін қалыптастыра бастады. Ол кариб ырғақтарын классикалық балетпен ұштастырып, «қара нәсілділер биінің» пионері болды және бүкіл әлем бойынша гастрольдік сапармен жүрген алғашқы афроамерикандық би труппаларының бірін құрды.
• Мерседес Маккэмбридж (Mercedes McCambridge)
  Рөлі: Театр, кино және радио актрисасы.
  Маңыздылығы: Джолиет тумасы, «Патшаның бүкіл жасағы» (1949) фильміндегі екінші пландағы ең үздік әйел рөлі үшін «Оскар» сыйлығын алған. Сондай-ақ, өзінің ерекше дауысымен танымал, ол «Ібілісті қуушы» атты культтік қорқынышты фильмде демонның дауысын сомдаған.
• Лайонел Ричи (Lionel Richie)
  Рөлі: Әлемге әйгілі әнші, композитор және продюсер.
  Маңыздылығы: Мектеп жылдарын Джолиетте өткізді, онда ол музыкалық өмірдің белсенді қатысушысы және теннистен жұлдызды ойыншы болды. Көптеген «Грэмми» және «Оскар» сыйлықтарының иегері, ол 1980-жылдардағы поп-музыка мен соулдың иконаларының біріне айналды.
• Ник Офферман (Nick Offerman)
  Рөлі: Актер, жазушы және комик.
  Маңыздылығы: Джолиетте туып-өскен. «Саябақтар мен демалыс аймақтары» сериалындағы Рон Суонсон рөлі арқылы кеңінен танымал болды. Өз шығармашылығында қарапайым және адал адамның бейнесін насихаттай отырып, қол еңбегі мен Орта Батыстағы өмір тақырыптарына жиі жүгінеді.

Спорт

• Джордж Майкан (George Mikan)
  Рөлі: Кәсіби баскетболшы.
  Маңыздылығы: Қала тумасы, НБА-ның алғашқы нағыз супержұлдызы болған. Оның себет астындағы үстемдігі соншалықты үлкен болды, лига ойынның бірнеше ережелерін өзгертуге мәжбүр болды (соның ішінде үш секундтық аймақты кеңейту және доптың себетке түсуіне кедергі жасау ережесін енгізу).