Altus

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Алтус қаласының тарихы XIX ғасырдың соңындағы драмалық оқиғалардан басталды. Бастапқыда шамамен 1886 жылы негізі қаланған елді мекен Фрейзер деп аталды және Биттер-Крик жылғасының бойындағы ойпатта орналасты. Алайда табиғат өз түзетулерін енгізді: 1891 жылғы жойқын су тасқыны тұрғындарды қауіпсіз жер іздеуге мәжбүр етті. Қала биіктікке көшіріліп, аты Алтус деп өзгертілді, бұл латын тілінен аударғанда «биік» дегенді білдіреді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

АҚШ-тың Оклахома штатының маңызды аймақтық орталығына айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• География және қауіпсіздік: Қаланы биіктікке көшіру туралы шешім инфрақұрылымды су тасқынынан қорғаған стратегиялық дұрыс қадам болды.
• Теміржолдың дамуы: XX ғасырдың басында теміржол желілерінің келуі жергілікті өндірушілерді ірі өткізу нарықтарымен байланыстырды.
• Су ресурстары: Ирригациялық жүйелердің құрылысы қуаң жерлерді егіншілік үшін тиімді пайдалануға мүмкіндік берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Қаланың экономикалық іргетасы ауыл шаруашылығының арқасында қаланды. Алтус тез арада мақта мен бидай өсіру және өңдеудің маңызды орталығына айналды. Алғашқы қоныстанушылардың өмірі аграрлық циклдер мен сауданың айналасында өтіп, табиғи апаттан кейін өз үйлерін қалпына келтіре алған еңбекқор адамдардың тығыз қауымдастығын қалыптастырды.

Негізгі тарихи белестер

• 1886 жыл: Қазіргі қаланың тікелей ізашары болған Биттер-Крик жылғасының жанында Фрейзер елді мекенінің негізі қаланды.
• 1891 жыл: Жойқын су тасқыны тұрғындарды елді мекенді биіктікке көшіруге мәжбүр етті, онда Алтус негізі қаланды.
• 1901 жыл: Жергілікті қауымдастықты ірі сауда жолдарымен байланыстырған теміржол желісі құрылысының аяқталуы.
• 1904 жыл: Теміржол станциясы Легер деп аталған қысқа кезеңнен кейін қалаға ресми түрде Алтус атауы қайтарылды.
• 1907 жыл: Оклахома ресми түрде АҚШ құрамына 46-шы штат болып еніп, аймақтың саяси мәртебесін өзгертті.
• 1908 жыл: Дауыс беру нәтижесі бойынша қала жаңадан құрылған Джексон округінің әкімшілік орталығы болып таңдалды.
• 1926 жыл: Бүгінде Батыс Оклахома штатының колледжі ретінде белгілі алғашқы муниципалдық колледждің ашылуы.
• 1943 жыл: Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде ұшқыштарды даярлаудың маңызды орталығына айналған армиялық аэродром жұмыс істей бастады.
• 1947 жыл: Қуаң ауылшаруашылық жерлерін сумен қамтамасыз еткен W.C. Austin ирригациялық жобасының салтанатты түрде ашылуы.
• 1953 жыл: Әскери аэродром қайта іске қосылып, тұрақты Әскери-әуе күштері базасы мәртебесін алды, бұл негізгі экономикалық нысанға айналды.
• 1962 жыл: Қала маңында Atlas F зымырандарының шахталық ұшыру қондырғылары пайдалануға берілді.
• 1990-жылдар: Әскери-әуе күштері базасы ауыр көліктік авиация мен жанармай құюшы ұшақтар экипаждарын даярлауға бағытталды.

Алтус қаласының дамуы — бұл қатал табиғи жағдайларға бейімделу мен стратегиялық мүмкіндіктерді пайдалана білу тарихы. Шағын сауда бекетінен бастап, Оңтүстік-батыс Оклахоманың маңызды экономикалық орталығына дейін қала бірнеше негізгі трансформация кезеңдерінен өтті.

• Қаланы стратегиялық көшіру. 1891 жылғы су тасқынынан кейін елді мекенді биіктікке көшіру туралы шешім алғашқы және ең маңызды қала құрылысы қадамы болды. Бұл қалаға оның қазіргі атауын (латынша «биік» деген сөзден) беріп қана қоймай, сонымен қатар тас ғимараттар мен жолдардың ұзақ мерзімді құрылысын жоспарлауға мүмкіндік беріп, инфрақұрылымның қауіпсіздігін қамтамасыз етті.
• Теміржол революциясы. XX ғасырдың басында теміржол желісіне қосылу жергілікті ауылшаруашылық нарығын ірі көлік торабына айналдырды. Бұл оқиға жергілікті фермерлерге АҚШ-тың ұлттық нарықтарына жол ашып, мақта мен астық дақылдары өндірісінің күрт өсуіне серпін берді, бұл аймақ әл-ауқатының негізіне айналды.
• Әкімшілік мәртебеге ие болу. 1908 жылы Джексон округінің әкімшілік орталығы болуы қаланың аймақтың саяси және заңдық өзегі ретіндегі рөлін бекітті. Бұл монументалды сот ғимаратының салынуына алып келді, ол әлі күнге дейін орталық алаңның сәулеттік доминанты және тұрақтылық символы болып табылады.
• Қуаңшылықты жеңу. 1940-жылдары W.C. Austin ауқымды ирригациялық жобасының жүзеге асырылуы өлкенің экономикасын түбегейлі өзгертті. Каналдар жүйесі мен Лугерт-Алтус су қоймасының құрылуы қуаң даланы құнарлы жерге айналдыруға мүмкіндік берді, бұл ауа райының құбылмалылығына қарамастан тұрақты өнім алуға кепілдік берді.
• Авиация дәуірі. Алтус Әскери-әуе күштері базасының ашылуы және кейіннен кеңеюі XX ғасырдың екінші жартысындағы урбанизацияның басты қозғаушы күші болды. Әскери нысан мыңдаған жаңа тұрғындарды тартып, қызмет көрсету саласын, тұрғын үй құрылысын дамытуға түрткі болды және қалаға заманауи технологиялар мен мәдени әртүрлілік әкелді.
• Білім берудің дамуы. Батыс Оклахома штатының колледжінің (Western Oklahoma State College) негізінің қалануы қаланың білім беру орталығы мәртебесін қамтамасыз етті. Жоғары оқу орнының пайда болуы жастарды аймақта ұстап қалуға және жергілікті экономика үшін білікті кадрлар даярлауға мүмкіндік берді.

Қала құрылысының дамуы және жалпы көрінісі

Алтус қаласының сәулеттік бейнесі — бұл Америка түкпірінің дамуының көрнекі шежіресі. Шығыс жағалаудың ескі қалаларынан айырмашылығы, мұнда сіз ретсіз ортағасырлық көшелерді таба алмайсыз. Қала XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында теміржол тораптарының айналасында дамыған елді мекендерге тән анық ортогональды жоспарға (көшелердің торлы құрылымына) ие. Құрылыс негізінен аз қабатты, бұл Оклахома штатына тән кеңістік пен ашық аспан сезімін тудырады.

Негізі қаланған дәуір: Америкалық коммерциялық стиль

Қаланың тарихи өзегі XX ғасырдың басында, мақта шаруашылығының арқасында аймақ экономикасы өркендеген кезде қалыптасты. Орталық алаң мен оған іргелес көшелер коммерциялық стильде (Early 20th Century Commercial) салынған ғимараттармен қоршалған. Бұл құрылыстарға тән қасиеттер:

• Қызыл кірпіш пен жергілікті тасты пайдалану.
• Жалпақ шатырлар мен қатаң геометриялық пішіндер.
• Бірінші қабаттардағы саудаға арналған үлкен витриналы терезелер.

Қала орталығында серуендеу әр қасбеті алғашқы қоныстанушылардың іскерлігінен сыр шертетін АҚШ-тың классикалық «Мейн-стрит» атмосферасын сезінуге мүмкіндік береді.

Азаматтық монументалдылық: Неоклассицизм

Қаладағы әкімшілік билік пен тұрақтылықтың символы — Джексон округінің сот ғимараты (Jackson County Courthouse). 1910–1911 жылдары тұрғызылған бұл ғимарат неоклассицизмнің (Classical Revival) жарқын үлгісі болып табылады. Бұл зәулім құрылыс қала орталығында ерекше көзге түседі және өзіне тән элементтерімен ерекшеленеді:

• Ғимараттың төбесіндегі еңселі күмбез.
• Қатаң бағаналар мен симметриялы қасбет.
• Айналадағы кірпіш құрылыстармен қарама-қайшы келетін ашық түсті әктасты пайдалану.

Сот ғимараты аймақтағы ең әдемі тарихи нысандардың бірі болып саналады және қаланың басты сәулеттік доминанты қызметін атқарады.

Соғыстан кейінгі кезең: Модернизм және функционализм

XX ғасырдың екінші жартысы, Әскери-әуе күштері базасының дамуымен байланысты, қалаға жаңа леп әкелді. Бұл кезеңде әскерилер мен олардың отбасыларына арналған тұрғын аудандар белсенді түрде салынды. Мұнда ранчеро-стиль (Ranch-style houses) басым — жайлы өмірге және автокөлік пайдалануға бағытталған, шатыры аласа және қасбеті кең бір қабатты үйлер.

Батыс Оклахома штатының колледжі (Western Oklahoma State College) сияқты оқу орындары ғасыр ортасындағы модернизм белгілерін көрсетеді: функционалдылық, артық декордың болмауы және жазық ландшафтпен үйлесетін көлденең сызықтарға екпін беру.

Танымал тумалары мен тұрғындары

Алтус қаласымен өнер, спорт, ғылым және қоғамдық өмірде өзіндік із қалдырған көптеген талантты адамдардың есімі байланысты. Міне, олардың ішіндегі ең көрнектілері:

• Рекс Линн (Rex Linn) — Кино және теледидар актері.
  Линн Техаста туғанымен, оның балалық және жастық шағы Алтуста өтті. Голливудтың табысты актері болғанға дейін ол жергілікті банкте жұмыс істеді. Оған танымалдылықты «C.S.I.: Майами қылмыс орны» танымал сериалындағы сержант Фрэнк Трипп рөлі, сондай-ақ «Құзға өрмелеуші» және «Азат етілген Джанго» фильмдеріндегі рөлдері әкелді.
• Джейсон Гилдон (Jason Gildon) — Кәсіби спортшы.
  Лайнбекер позициясында ойнаған көрнекті америкалық футболшы. Гилдон НФЛ-да керемет мансап құрып, «Питтсбург Стилерс» клубының аңызына айналды. Ол сэктер саны бойынша команданың рекордшыларының бірі және «Пробоулдың» (барлық жұлдыздар матчының) үш дүркін қатысушысы болып табылады.
• Келли Гаррисон (Kelly Garrison) — Спорттық гимнаст.
  Ұлт мақтанышына айналған осы қаланың тумасы. Келли 1988 жылы Сеулде өткен Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасының намысын қорғады. Ол сонымен қатар Оклахома Университетінде ойнап жүргенде көптеген NCAA титулдарын жеңіп алған университеттік спорттың аңызы болып табылады.
• Томас К. Оден (Thomas C. Oden) — Теолог және жазушы.
  XX және XXI ғасырлардың ең ықпалды христиан теологтарының бірі. Оден өнімді автор және заманауи шіркеуді христиандық сенімнің классикалық бастауларына оралуға шақыратын палеоортодоксия қозғалысының негізін қалаушы болды.
• Мун Мартин (Moon Martin) — Рок-музыкант және композитор.
  Шығармашылығы 1970–80-жылдардағы поп-роктың алтын қорына айналған талантты әнші және әндер авторы. Оған әлемдік даңқты британдық әнші Роберт Палмердің визиткасына айналған «Bad Case of Loving You (Doctor, Doctor)» хиты әкелді.
• Сьюзи Гарднер (Suzi Gardner) — Музыкант және гитарист.
  Гранж сахнасының жарқын өкілі және белгілі әйелдер рок-тобы L7 негізін қалаушылардың бірі. Гарднер 1990-жылдардағы музыкада панк-рок пен феминистік қозғалыстың дамуына елеулі ықпал етті.
• У.К. Остин (W.C. Austin) — Заңгер және қоғам қайраткері.
  XX ғасырдың ортасында аймақтың экономикалық дамуында шешуші рөл атқарған тарихи тұлға. Оның күш-жігерінің арқасында Оңтүстік-батыс Оклахоманың қуаң жерлерін сумен қамтамасыз еткен ауқымды ирригациялық жоба жүзеге асырылды. Жергілікті су қоймасы оның құрметіне аталған.