Iowa City

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Айова-Сити тарихының бірегейлігі сол, қала стихиялы қоныстану нәтижесінде емес, ресми жарлық бойынша құрылған. 1839 жылдың қаңтарында Айова территориясының заң шығарушы жиналысы жаңа астана үшін орын таңдау комиссиясын тағайындады. Таңдау Айова өзенінің бойындағы көркем төбелерге түсті.

Ресми құрылған күні 1839 жылдың мамыры болып есептеледі. Қала бастапқыда әкімшілік орталық ретінде жобаланды: құрылыс жоспарында кең көшелер мен бүгінде Old Capitol ретінде танымал үкімет ғимараты үшін орталық алаң қарастырылды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Айова-Ситидің алғашқы онжылдықтардағы дамуы келесі факторлармен анықталды:

• Саяси мәртебе: 1841 жылдан бастап қала Айова территориясының астанасы ретінде қызмет етті, ал 1846 жылы штат мәртебесін алғаннан кейін Айова штатының алғашқы астанасы болды. Бұл мұнда шенеуніктерді, заңгерлерді және алғашқы қоныстанушыларды тартты.
• Географиялық орналасуы: Айова өзенінің жағасында орналасуы суға және көлікке қолжетімділікті қамтамасыз етті, дегенмен ірі пароходтар үшін навигация тек су деңгейі көтерілген кезеңдерде ғана мүмкін болды.
• Көлік қолжетімділігі: Қала Батысқа қарай бет алған қоныстанушылар жолындағы маңызды торапқа айналды, әсіресе 1855 жылы теміржол келгеннен кейін.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Бастапқыда қала экономикасы үкімет аппаратына қызмет көрсету төңірегінде құрылды: қонақ үйлер, таверналар мен сауда дүкендері ашылды. Дегенмен, қаланың мәдени кодын анықтаған басты оқиға 1847 жылы Айова университетінің негізі қаланған кезде болды.

1857 жылы штат астанасы Де-Мойнға көшірілгенде, Айова-Сити университетті өзінде сақтап қалды, оған ескі Капитолий ғимараты берілді. Бұл шешім қаланы саяси орталықтан білім беру және интеллектуалды хабқа айналдырып, оның болашақта ЮНЕСКО-ның «Әдебиет қаласы» ретіндегі беделіне негіз қалады.

Қала дамуының хронологиясы

• 1839: Арнайы комиссия жаңа территория астанасын салу үшін Айова өзенінің жағасынан орын таңдайды және қала ресми түрде өз атауын алады.
• 1840: Кейіннен қаланың сәулеттік доминантына айналатын Ескі Капитолий (Old Capitol) ғимаратының іргетасы қаланды.
• 1846: Айова ресми түрде АҚШ-тың 29-шы штаты болады, ал Айова-Сити оның алғашқы астанасы болып жарияланады.
• 1847: Айова университеті құрылды, ол қаланың ірі білім беру орталығы ретіндегі болашағын айқындады.
• 1856: Қалаға Айова-Ситиді ұлттық теміржол желісімен байланыстырған алғашқы жолаушылар пойызы келеді.
• 1857: Штаттың әкімшілік орталығы Де-Мойнға көшіріледі, ал Капитолий ғимараты оқу мақсаттары үшін университетке беріледі.
• 1868: Университет жанынан Миссисипи өзенінің батысындағы алғашқы мемлекеттік заң мектебі болған заң факультеті ашылады.
• 1898: Университет ауруханасының негізі қаланды, бұл Айова-Ситидің маңызды аймақтық медицина орталығы ретінде дамуына бастау болды.
• 1936: Елдің үздік әдебиетшілерін жинаған атақты Айова жазушылар шеберханасы (Iowa Writers' Workshop) ұйымдастырылды.
• 1976: Ауқымды реставрациядан кейін Ескі Капитолий ғимараты ұлттық тарих мұражайы ретінде көпшілік үшін ашылады.
• 1979: Қаланың орталық бөлігін реконструкциялау және Ped Mall деп аталатын танымал жаяу жүргіншілер аймағын құру аяқталды.
• 2008: ЮНЕСКО Айова-Ситиге әлемдік мәдениетке қосқан бірегей үлесін мойындай отырып, беделді «Әдебиет қаласы» мәртебесін береді.

Қала дамуының негізгі белестері

Айова-Ситидің эволюциясы — әкімшілік орталықтың аймақтың интеллектуалды және мәдени астанасына сәтті айналуының жарқын мысалы. Төменде қаланың заманауи бейнесі мен экономикасын қалыптастырған негізгі кезеңдер берілген:

• Кемел астананы жобалау (1839). Қала бас жоспар бойынша «нөлден» бастап құрылды. Көшелердің нақты торы және Капитолийге арналған орталық орынның бөлінуі қала құрылысы құрылымының негізін қалады, ол әлі күнге дейін өзектілігін және навигация үшін ыңғайлылығын сақтап келеді.
• Бағыттың өзгеруі: саясаттан білімге (1857). Штат астанасының Де-Мойнға көшірілуі құлдырауға әкелуі мүмкін еді, бірақ Капитолий ғимаратының университетке берілуі бетбұрыс кезең болды. Бұл оқиға экономиканы әкімшілік қызметтерден ғылымға қайта бағыттап, қаланы жастар мен интеллектуалды капиталдың тұрақты ағынымен қамтамасыз етті.
• Теміржол бумы (XIX ғасырдың ортасы). Теміржол желісіне қосылу қаланы фермерлер мен саудагерлер үшін маңызды логистикалық торапқа айналдырды. Бұл шағын бизнестің өсуіне түрткі болды және қаланы өсіп келе жатқан халыққа қажетті ресурстармен қамтамасыз етті.
• Жазушылар шеберханасының іске қосылуы (1936). Атақты Iowa Writers' Workshop бағдарламасының негізінің қалануы мәдени революция болды. Бағдарлама қалаға әлемдік әдеби элитаны тартып, аграрлық Орта Батыс үшін тән емес бірегей шығармашылық атмосфераны қалыптастырды.
• Медициналық хаб ретінде қалыптасуы (XX ғасыр). Университет ауруханасы мен клиникаларының (UIHC) ауқымды кеңеюі қуатты экономикалық драйвер тудырды. Медицина білімнен кейінгі экономиканың екінші тірегіне айналып, мыңдаған жұмыс орындарын қамтамасыз етті және бүкіл елден пациенттерді тартты.
• Орталықты жаңғырту және Ped Mall құру (1979). Қала сыртындағы моллдардың танымалдылығына жауап ретінде билік батыл қала құрылысы шешімін қабылдап, орталық көшелердің бір бөлігін жаяу жүргіншілер аймағына айналдырды. Бұл тарихи орталықтағы өмірді сақтап, оны демалыс пен туризмнің басты орнына айналдырды.
• ЮНЕСКО-ның халықаралық мойындауы (2008). «Әдебиет қаласы» мәртебесін алу Айова-Ситидің мәдени брендін әлемдік деңгейде бекітті. Бұл оқиға оқиғалық туризмнің, әдеби фестивальдердің дамуына және тәуелсіз кітап дүкендерін қолдауға серпін берді.

Сәулеттік бейнесі мен қала құрылысы

Айова-Сити сәулеті XIX ғасырдағы қатаң классицизм мен XXI ғасырдағы инновациялық дизайн арасындағы көрнекі диалогты білдіреді. Қаланың қала құрылысының дамуы әлемге әйгілі сәулетшілер үшін эксперименттік алаң болып табылатын университеттік кампустың кеңеюімен тығыз байланысты.

Құрылу дәуірі: Грек жаңғыруы (XIX ғасыр)

Қаланың штат астанасы ретінде қалыптасу кезеңінде басым стиль Грек жаңғыруы (Greek Revival) болды. Бұл стиль демократиялық идеалдар мен тұрақтылықты көрсету үшін әкімшілік ғимараттар үшін таңдалды.

• Old Capitol (Ескі Капитолий): Қаланың сәулеттік жүрегі. Ғимарат дорикалық бағандары бар монументалды портигімен және әсем күмбезімен ерекшеленеді. Бұл сол уақыттағы азаматтық сәулетке тән симметрия мен пропорциялардың классикалық үлгісі болып табылады.
• Plum Grove: Территорияның алғашқы губернаторының тарихи иелігі. Бұл тұрғын үй болғанымен, онда жергілікті материалдарға (қызыл кірпіш) бейімделген ұстамды классицизм белгілері байқалады.

Академиялық орталық: Боз-ар және Классикалық жаңғыру (XX ғасырдың басы)

Айова университетінің өсуімен қала орталығы Боз-ар (Beaux-Arts) стиліндегі монументалды ансамбльге айналды. Бұл стиль қалаға салтанаттылық пен еуропалық академиялық сән берді.

• Пентакрест (The Pentacrest): Ескі Капитолийді қоршап тұрған әктастан салынған төрт зәулім ғимарат (Schaeffer, Macbride, Jessup және MacLean Halls). Олар антикалық формалар мен Ренессанс дәстүрлерінің ықпалын көрсететін біртұтас сәулеттік ансамбльді құрайды.

Тұрғын үй құрылысы: Викториялық эклектика

Орталықты қоршап жатқан тарихи аудандарда (мысалы, Northside) XIX ғасырдың аяғындағы атмосфера сақталған. Мұнда викториялық сәулет басым.

• Жекежайлар: Кең карниздері және тар биік терезелері бар итальяндық стильдегі (Italianate) үйлер, сондай-ақ асимметриялық қасбеттері, мұнаралары және ағаштан жасалған сәндік оюлары бар Анна патшайым стиліндегі ғимараттар тән.

Қазіргі заман: Модернизм және Постмодернизм (XXI ғасыр)

Қазіргі Айова-Сити батыл сәулеттік шешімдерімен танымал. 2008 жылғы су тасқынынан кейін қаланы қалпына келтіру айрықша футуристік нысандардың пайда болуына серпін берді.

• Art Building West: Сәулетші Стивен Холлдың деконструктивизм стиліндегі жарқын үлгісі. Ғимарат күрделі геометриялық формалармен және шағылысулармен ойнап, тоғанның үстінде «қалықтап» тұрғандай әсер береді.
• Voxman Music Building: Терракота мен шыныдан жасалған фактуралық қасбеті бар заманауи ғимарат. Ол қалалық ортаға үйлесімді қосылып, өзінің заманауи эстетикасымен ерекшеленеді.
• Hancher Auditorium: Қасбетінің бірқалыпты, ағынды сызықтары Айова өзенінің иірімдерін бейнелейтін жаңа концерт залы.

Айова-Ситидің көрнекті тұлғалары

Айова университеті мен оның әйгілі жазушылар шеберханасының арқасында қала ғылым, өнер және спорт саласындағы көптеген таланттардың тартылыс орталығына айналды. Міне, есімдері Айова-Сити тарихымен тығыз байланысты бірнеше негізгі тұлғалар:

• Джеймс Ван Аллен (Астрофизик және ғарыш зерттеушісі).
  Жердің қазір оның есімімен аталатын радиациялық белдеулерін ашқан аңызға айналған ғалым. Ван Аллен көптеген жылдар бойы Айова университетінің физика және астрономия факультетін басқарып, қаланы АҚШ-тың маңызды ғарыш зерттеу орталығына айналдырды.
• Грант Вуд (Суретші).
  Американдық регионализмнің ең танымал өкілдерінің бірі және «Американдық готика» атты әйгілі туындының авторы. 1930-жылдары ол Айова-Ситиде тұрып, университет жанындағы Өнер және өнер тарихы мектебінде сабақ берді.
• Курт Воннегут (Жазушы).
  Сатиралық фантастика авторы және XX ғасырдағы американ әдебиетінің классигі. 1960-жылдардың ортасында Воннегут жазушылар шеберханасында (Iowa Writers' Workshop) дәріс берді. Ол өзінің әйгілі «Бесінші қасапхана» романын дәл осы жерде бастаған деп есептеледі.
• Теннесси Уильямс (Драматург).
  Пулитцер сыйлығының лауреаты, «"Құштарлық" трамвайы» және «Ыстық шатырдағы мысық» пьесаларының авторы. Уильямс 1938 жылы Айова университетін бітіріп, онда драма өнерін зерттеп, өзінің алғашқы пьесаларын жазған.
• Дэн Гейбл (Спортшы және жаттықтырушы).
  Еркін күрестен Олимпиада чемпионы. Гейбл университеттің Hawkeyes командасының бас жаттықтырушысы болып жұмыс істеп, Айова-Ситидің нағыз иконасына айналды. Оның басшылығымен команда NCAA-ның 15 ұлттық чемпионатын жеңіп алып, студенттік спортта рекорд орнатты.
• Мэрилин Робинсон (Жазушы және эссеист).
  Заманауи классик, «Галаад» романы үшін Пулитцер сыйлығының лауреаты. Көптеген жылдар бойы ол Айова жазушылар шеберханасында профессор болып, XXI ғасырда қаланың әдеби дәстүрлерін жалғастырды.
• Элизабет Кэтлетт (Мүсінші және график).
  Шығармалары афроамерикандық тәжірибеге арналған көрнекті суретші. 1940 жылы ол Айова университетінде бейнелеу өнері магистрі дәрежесін алған алғашқы афроамерикандық әйел болды, онда оған Грант Вуд қамқорлық жасады.